(@) - Raf

1990 yapımı Awakenings, Penny Marshall yönetiminde çekilmiş ve Oliver Sacks’ın klinik gözlemlerine dayanan bir filmdir. Başrollerde Robin Williams ve Robert De Niro yer alır. Film, 1920’lerde görülen ensefalitis lethargica salgını sonrası katatonik hâlde kalan hastaların, 1960’larda levodopa (L-DOPA) tedavisiyle geçici…devamı1990 yapımı Awakenings, Penny Marshall yönetiminde çekilmiş ve Oliver Sacks’ın klinik gözlemlerine dayanan bir filmdir. Başrollerde Robin Williams ve Robert De Niro yer alır. Film, 1920’lerde görülen ensefalitis lethargica salgını sonrası katatonik hâlde kalan hastaların, 1960’larda levodopa (L-DOPA) tedavisiyle geçici olarak “uyanmasını” konu edinir. Eserin en güçlü tarafı, meseleyi mucize anlatısına dönüştürmemesidir. Sinema çoğu zaman hastalık üzerinden ya trajedi üretir ya da kahramanlık. Bu film ise daha ölçülü bir çizgi izler. De Niro’nun canlandırdığı Leonard karakterinin uyanış sürecindeki motor kontrol değişimleri, tikler ve istemsiz hareketler klinik açıdan oldukça inandırıcıdır. Williams’ın doktor karakteri ise dramatik abartıya kaçmadan, gözlemci bir bilim insanı profili çizer. Bu, filmi melodram olmaktan kısmen kurtarır. Ancak film, doğal olarak dramatizasyon içerir. Gerçek klinik süreçler daha karmaşık ve daha az “sinematik”tir. Hastaların levodopaya verdiği yanıt kişiden kişiye değişmiş, çoğu vakada geçici düzelme sonrası ciddi yan etkiler ve regresyon görülmüştür. Film bu gerçeği tamamen gizlemez; fakat duygusal yoğunluğu artırmak için bireysel hikâyeyi merkezileştirir. Bilimsel doğruluk meselesine gelince: Temel çerçeve doğrudur. Ensefalitis lethargica sonrası gelişen post ensefalitik parkinsonizm vakalarında dopamin eksikliği benzeri bir tablo oluşmuş, levodopa tedavisi bazı hastalarda dramatik ama geçici iyileşme sağlamıştır. Ancak bu durum kalıcı bir çözüm olmamıştır. Günümüzde dahi bu hastalığın kesin patogenezi tam olarak çözülebilmiş değildir. Modern nöroloji levodopayı Parkinson hastalığında semptomatik tedavi olarak kullanır; hastalığı ortadan kaldırmaz. Film de aslında bunu gösterir: Bilim ilerler, fakat her ilerleme kesin zafer değildir. Eserin zayıf tarafı, nörobiyolojik süreci derinlemesine işlememesidir. Film, beyin kimyasından çok insan ruhuna odaklanır. Bu bilinçli bir tercihtir; ancak bilimsel perspektiften bakıldığında izleyici, mekanizmanın karmaşıklığını yeterince görmez. Ensefalit sonrası beyin hasarının heterojen doğası, dopaminerjik sistemin rolü ve uzun vadeli nörodejeneratif süreçler arka planda kalır Bilimsel temeli büyük ölçüde gerçeğe dayanır; fakat çözüm kalıcı değildir ve bugün dahi bu tablo için kesin bir tedavi yoktur. Film, tıbbın gücünü değil, insan kırılganlığını ve zamanın acımasızlığını anlatır. Bu yönüyle duygusal olduğu kadar entelektüel bir metindir; ancak bir nöroloji dersi değildir.

enes1453 3 months ago

Özgürlük Yolu

Sean Penn

221 Gönderi

Bu filmde anlatılan hadise, bir “özgürlük arayışı”ndan ziyade, modern Amerikan orta sınıfının yetiştirdiği bir gencin medeniyetle hesaplaşma teşebbüsüdür. Hikâye malum, Christopher McCandless isimli bir genç, ailesini, parasını, kariyer ihtimalini bırakıp Alaska’ya gidiyor ve orada hayatını kaybediyor. Birincisi, bu genç adamın…devamıBu filmde anlatılan hadise, bir “özgürlük arayışı”ndan ziyade, modern Amerikan orta sınıfının yetiştirdiği bir gencin medeniyetle hesaplaşma teşebbüsüdür. Hikâye malum, Christopher McCandless isimli bir genç, ailesini, parasını, kariyer ihtimalini bırakıp Alaska’ya gidiyor ve orada hayatını kaybediyor. Birincisi, bu genç adamın yaptığı şey ideolojik bir devrim değil; kişisel bir kopuştur. Aile içi problemler var, otoriteyle çatışma var, tüketim kültürüne tepki var. Fakat bunlar sistemli bir fikir hareketine dönüşmüyor. Tarihte inzivaya çekilen insanlar olmuştur; ama onlar hazırlıklıydı. Coğrafya bilirlerdi, botanik bilirlerdi, hayatta kalma tekniklerini bilirlerdi. Alaska, tabiat gezmesi yapılacak bir yer değildir. Film, Sean Penn’in tercihiyle meseleyi yer yer romantize eder. Doğa görüntüleri etkileyicidir, yalnızlık hissi kuvvetlidir. Fakat trajedinin teknik sebepleri yetersiz ekipman, bilgi eksikliği, mevsim hesabının yapılmaması dramatik yapının gerisinde kalır. Bu, seyircide yanlış bir “kahramanlık” algısı oluşturabilir. İkincisi, medeniyet eleştirisi ile medeniyetten kaçışı karıştırmamak gerekir. Eleştiri bilgiyle olur. Kaçış ise çoğu zaman tepkiyle olur. McCandless’ın okuduğu yazarlar mesela Henry David Thoreau doğayı bir düşünce disiplini olarak ele alır. McCandless ise doğayı bir arınma mekânı olarak görüyor. Bu ciddi bir farktır. Öte yandan film tamamen haksız da değildir. Modern Amerikan toplumunda aile içi gerilimler, başarı baskısı ve maddi değerlerin aşırı yüceltilmesi gerçektir. Film bu atmosferi isabetli biçimde yansıtır. Dolayısıyla mesele sadece bir “çılgın genç” hikâyesi değildir; aynı zamanda dönemin kültürel yapısının bir sonucudur. Avrupa’da ya da Osmanlı geleneğinde böyle bir kopuş başka türlü yaşanırdı. Bizde birey tamamen köksüz değildir; aile ve cemaat yapısı daha güçlüdür. Amerika’da ise birey çok erken yaşta kendi başına bırakılır. Bu kültürel fark önemlidir. Netice itibarıyla bu eser, sinematografik olarak başarılı; fikrî olarak ise problemli bir anlatıdır. Kahramanlık değil, ibret içeren bir modernlik eleştirisi olarak okunmalıdır. Özgürlük, yalnızca bağ koparmak değil; bilgi, disiplin ve sorumlulukla hareket etmektir. Film, belki istemeden, bunu gösterir.

enes1453 3 months ago

Komşu Kızı

Luke Greenfield

27 Gönderi

The Girl Next Door (2004), Amerikan popüler kültürünün kendini ne kadar kolay tekrar edebildiğini gösteren tipik bir üründür. Film, “masum genç ulaşılamaz kadın” ikiliğini derinleştirmek yerine pornografi endüstrisini yalnızca şok ve merak unsuru olarak kullanır. Bu, cesur bir anlatı değildir;…devamıThe Girl Next Door (2004), Amerikan popüler kültürünün kendini ne kadar kolay tekrar edebildiğini gösteren tipik bir üründür. Film, “masum genç ulaşılamaz kadın” ikiliğini derinleştirmek yerine pornografi endüstrisini yalnızca şok ve merak unsuru olarak kullanır. Bu, cesur bir anlatı değildir; yüzeysel bir kışkırtmadır. Amerikan sinemasının gençlik filmlerinde sıkça görülen ahlaki ikirciklilik burada da vardır: Film bir yandan muhafazakâr değerleri savunduğunu iddia eder, öte yandan bunları ucuz bir fanteziyle pazarlamaktan çekinmez. Senaryo zayıftır çünkü karakterler gerçek insanlar gibi davranmaz. Erkek başkarakter, birey olma sürecini yaşayan bir genç değil; seyircinin kendini koyabileceği bir boş kabuktur. Kadın karakter ise bir insan değil, bir “hikâye aracı”dır. Geçmişi, travması ya da iç dünyası ciddi biçimde ele alınmaz. Bu, psikoloji değildir; bu, erotik bir peri masalıdır. Filmin asıl problemi, pornografi sektörünü eleştiriyor gibi yapıp aslında onu romantize etmesidir. Endüstrinin sömürücü yapısı, kadınlar üzerindeki baskısı ya da psikolojik yıkımı gerçekçi biçimde gösterilmez. Hollywood burada da zor olanı değil, satılabilir olanı seçmiştir. Bu yaklaşım entelektüel bir zayıflıktır. Ancak tamamen yok saymak da doğru olmaz. Film, 2000’lerin başındaki Amerikan gençliğinin bastırılmış cinsellik algısını ve “başarı normal hayat” baskısını farkında olmadan da olsa yansıtır. Komedi temposu yer yer düzgündür; bazı diyaloglar ritim duygusuna sahiptir. Elisha Cuthbert’in oyunculuğu, yazılan karakterin sınırları içinde, dönemi için etkileyicidir. Ayrıca film, gençlik sinemasının hangi noktada tıkandığını anlamak açısından öğreticidir. The Girl Next Door, derinlikli bir film değildir. Amerikan toplumunu, bireyin ahlaki çatışmasını ya da cinselliği anlamak isteyen biri için bir kaynak olamaz. Ama popüler kültürün nasıl çalıştığını, Hollywood’un riskten nasıl kaçındığını görmek isteyen biri için incelenebilir bir örnektir. Sanat değildir; belgedir. Popülerliğin belgesi.

enes1453 3 months ago

IT: Welcome to Derry

Jason Fuchs

31 Gönderi

şimdi… Bu “Welcome to Derry” meselesini yalnız “korku dizisi” diye izlersen, hiçbir şey anlamazsın. Çünkü bu işin içinde palyaçodan çok kasaba ahlâkı, toplumsal çürüme ve kolektif suskunluk var. Derry dediğin yer, Amerika’nın o meşhur küçük şehirlerinden biri: dışarıdan bakınca “düzenli”,…devamışimdi… Bu “Welcome to Derry” meselesini yalnız “korku dizisi” diye izlersen, hiçbir şey anlamazsın. Çünkü bu işin içinde palyaçodan çok kasaba ahlâkı, toplumsal çürüme ve kolektif suskunluk var. Derry dediğin yer, Amerika’nın o meşhur küçük şehirlerinden biri: dışarıdan bakınca “düzenli”, “sakin”, “aile yeri” gibi durur. Ama içeride bir şeyler bozulmuştur. Zaten Stephen King’in yaptığı numara budur: Kötülüğü uzaydan indirmez, insanın içinden çıkarır. Pennywise dediğin şey, tek başına bir canavar değildir; o kasabanın bastırdığı korkuların, günahların, örtbasların vücut bulmuş hâlidir. Dizinin en güçlü tarafı ne? Dizinin güçlü tarafı şu: Derry’yi bir mekân gibi değil, bir “karakter” gibi kuruyor. Yani kasaba yaşıyor. Sokakları, evleri, okul koridorları, insanların bakışı… Hepsi bir şey söylüyor. Bu atmosfer meselesi kolay iş değildir. Korku yapımlarının çoğu “karanlık çek, müzik bas, seyirci zıplasın” diye gider. Burada ise gerilim, yavaş yavaş işliyor Bir de dönem işi yapmışlar. 1960’lar Amerika’sını dekorla, kıyafetle falan taklit etmek kolay; ama önemli olan şu: o dönemin zihniyetini verebiliyor musun? Dizi bunu belli ölçüde başarıyor. İnsanların konuşma biçimi, korkuları, toplum içindeki hiyerarşi… bunlar hissediliyor. Skarsgard meselesi Pennywise rolünde Skarsgård’ın geri dönmesi iyi olmuş. Çünkü bu karakteri “maskot” gibi oynamıyor; gerçekten rahatsız edici bir tarafı var. Şunu da söyleyeyim: Pennywise’ın etkisi sadece makyajla olmaz. O etkiyi veren şey, karakterin ne zaman görünüp ne zaman kaybolduğunu iyi ayarlamaktır. Dizi bazı yerlerde bunu doğru yapıyor: fazlaca gösterip “alıştırmıyor”, dozunu koruyor. Ama dizinin zaafı var mı? Var. Şimdi dürüst konuşalım: Bu tip “prequel” işlerinde hastalık şudur: Her şeyi açıklamaya kalkarlar. Yani seyircinin hayal gücünü öldürürler. “Bak bunun sebebi buymuş, bunun kökeni şuymuş” diye diye bir noktadan sonra büyü bozulur. Bu dizide de zaman zaman o risk var. Bazı bölümlerde anlatı gereksiz uzuyor, tempo düşüyor. Korku dediğin şey bazen kısa ve sert olmalıdır; bazen de sessiz ve ağır. Dizi ikisini dengelerken yer yer tökezliyor. Bir diğer mesele: Bazı sahnelerde “korkutmak için yapılmış korku” hissi geliyor. Yani dramatik olarak şart değil ama “seyirci ürksün” diye konmuş. Bu da kaliteyi aşağı çeker. Çünkü iyi korku, sahneyle değil anlamla korkutur. Dizinin asıl meselesi: İnsan Bu dizinin asıl anlatmak istediği şey şu: Kötülük, tek bir yaratıkla gelmez. Kötülük, bazen komşunun susmasıyla, bazen polisin görmezden gelmesiyle, bazen ailenin “aman adımız çıkmasın” demesiyle büyür. Derry’nin korkunç tarafı Pennywise değil; Derry’nin korkunç tarafı, insanların olup biteni normalleştirmesi. Bu, modern toplumun da hastalığıdır. Sadece Amerika’nın değil. Son hüküm Bu dizi “korku izleyip geçeyim” diyen için bile izlenir. Ama asıl değerini, “korku niye vardır, toplum niye çürür, insanlar niye susar?” diye düşünen adam anlar.

enes1453 3 months ago

The Last of Us

Neil Druckmann

149 Gönderi

The Last of Us, hem oyun hem dizi olarak bu kadar büyüdüyse bunun nedeni “çok özgün bir hikâye anlatması” değil, tanıdık bir hikâyeyi güçlü bir şekilde sunması. Temel yapı basit: çöken bir dünyada sert bir adam, yanında taşıdığı genç birini…devamıThe Last of Us, hem oyun hem dizi olarak bu kadar büyüdüyse bunun nedeni “çok özgün bir hikâye anlatması” değil, tanıdık bir hikâyeyi güçlü bir şekilde sunması. Temel yapı basit: çöken bir dünyada sert bir adam, yanında taşıdığı genç birini koruyarak yol alıyor ve aralarında zamanla baba kız benzeri bir bağ oluşuyor. Bu şablon daha önce çok kullanıldı. Farkı yaratan şey; atmosfer, karakter kimyası ve seyircinin duygusuna doğru yerlerden temas etmesi. Yapımın en güçlü yanı, kıyameti bir dekor gibi kullanıp asıl meselenin insan davranışı olduğunu göstermesi. Enfeksiyon arka planda bir “sürekli tehdit” olarak duruyor ama hikâyeyi taşıyan şey, düzen gidince insanların neye dönüştüğü. Bu yüzden The Last of Us klasik zombi işlerinden çok “indirilmiş insanlık” hikâyesi. Yine de bazen bu fikir doğal akışla değil, senaryonun “temayı göstermek için kurduğu” sahnelerle veriliyor; bazı karakterler dünyayı organik büyütmekten çok mesajı taşımak için varmış gibi durabiliyor. Joel karakteri iyi yazılmış, çünkü kolay sevilecek bir kahraman değil; gri, kırık, bazen acımasız, bazen korumacı. Bu gerçekçilik hissini artırıyor. Ama bazı anlarda Joel’in “hikâye tarafından korunuyor” gibi görünmesi de var: bu kadar uzun süre bu kadar çatışmanın içinde kalıp bu kadar az bedel ödemesi, sert gerçekçilik iddiasını biraz zedeliyor. Ellie ise dizinin en tutarlı başarısı; çocuk/ergen karakterler çoğu işte ya yapay olur ya da sinir bozucu, burada genelde denge korunmuş. Fakat bazı repliklerde Ellie’nin dili fazla “yetişkin kalemi” gibi durabiliyor; özellikle dramatik cümlelerde bu hissediliyor. Dizi ile oyun arasındaki etki farkı da önemli. Oyunda sen olayın içine giriyorsun; gerilimi, kaynak kıtlığını, riski bizzat yaşadığın için bağ daha sert kuruluyor. Dizi ise daha klasik drama formatında, bu yüzden bazı sahneler çok iyi olsa da oyun kadar “yaşatıcı” olmayabiliyor. Üstüne bir de tempo meselesi var: bazı yerler hızlı geçiyor, bazı yan hikâyeler çok güçlü olmasına rağmen ana yolculuğun ritmini kesiyor. Bu yüzden dizi, bir bütün olarak “çok iyi sahneler + dalgalı akış” hissi verebiliyor. Dünya kurgusu atmosferde başarılı: terk edilmişlik, çürüme, sessizlik iyi. Ama mantık tarafı her zaman aynı disiplinle yürümüyor; bazı tehditler bir yerde devasa iken başka yerde yok sayılabiliyor, bazı mekânlar yıllar geçmiş olmasına rağmen fazla “taze” durabiliyor. Cordyceps fikri bilimsel ilham açısından akıllıca seçilmiş olsa da dizi bazen bilimsel ciddiyetle açıklama yapıp sonra bu açıklamaların sonuçlarını dünyaya tam yedirmiyor; bu da tutarlılığı azaltıyor. Şiddet genelde süs değil, sonucu olan bir şey gibi gösteriliyor; bu iyi. Ama yer yer aksiyon koreografisine kaydığı da oluyor ve ton kırılıyor. Diyaloglar çoğunlukla güçlü, özellikle Joel Ellie sahneleri; yine de bazı replikler fazla “mesaj taşıyan” bir dile kaçınca doğallık düşüyor. Yan karakterlerin bir kısmı çok etkili, bir kısmı ise daha çok “hikâyeyi ilerletme aracı” gibi kalıyor. Yapımı sıradan bir hayatta kalma hikâyesinin üstüne çıkaran şey, finaldeki ahlaki düğüm: tek bir hayat ile büyük bir ihtimal arasında seçim. Burada kesin doğru yok. Joel’in seçimi etik açıdan eleştirilebilir ama psikolojik olarak anlaşılır; insan çoğu zaman “insanlık” için değil, sevdiği kişi için hareket eder. The Last of Us’ın kalıcılığı da buradan geliyor. Güçlü atmosferi, iyi taşınan iki ana karakteri ve ciddi bir ahlaki çekirdeği var; buna karşılık tempo dalgalanması, bazı mantık atlamaları, yer yer “senaryo koruması” ve zaman zaman yapaylaşan diyaloglar gibi problemleri de var. En objektif tanım şu: çok iyi zirveleri olan, ama her parçası aynı düzeyde tutarlı olmayan güçlü bir iş. Gel gelelim 3 sezon için önerimm sezonun yapması gereken, “çok olay anlatmak” değil, az olayla daha yoğun etki üretmek. Çünkü seyirciyi kısa vadede sarsmak kolaydır; asıl zor olan, karakter dönüşümünü aceleye getirmeden ikna edici biçimde kurmaktır. Eğer dizi, dramatik ağırlığı artırmak için sürekli büyük kayıplara ve sert sahnelere yaslanırsa, bu bir süre sonra etkisini kaybeder ve hikâye mekanikleşir. Bir diğer risk, karakterlerin araçsallaşması. The Last of Us’ı güçlü yapan şey, karakterlerin mesaj taşımaktan çok “insan gibi” davranmasıydı. 3. sezonda bazı karakterler sadece temayı anlatmak için sahneye sürülürse, dünya organik olmaktan çıkar. O zaman seyirci “yaşayan bir evren” izlediğini değil, planlanmış bir duygu düzeni izlediğini hisseder. Bu da dizinin en değerli sermayesi olan inandırıcılığı aşındırır.

enes1453 4 months ago

Osmanlı'yı Yeniden Keşfetmek

İlber Ortaylı

4 Gönderi

Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek, İlber Ortaylı’nın “Osmanlı şöyleydi, böyleydi” diye kesin hükümler dağıttığı bir kitap değil. Daha çok, Osmanlı hakkında konuşurken yapılan hataları düzeltmeye çalışan bir metin. Yazarın derdi yeni bilgiler ortaya koymak değil; yanlış bildiklerimizi ayıklamak. Bu yüzden kitap bir…devamıOsmanlı’yı Yeniden Keşfetmek, İlber Ortaylı’nın “Osmanlı şöyleydi, böyleydi” diye kesin hükümler dağıttığı bir kitap değil. Daha çok, Osmanlı hakkında konuşurken yapılan hataları düzeltmeye çalışan bir metin. Yazarın derdi yeni bilgiler ortaya koymak değil; yanlış bildiklerimizi ayıklamak. Bu yüzden kitap bir savunma da değil, bir yergi de. “Önce doğru yerden bakmayı öğrenelim” deme çabası. Kitap baştan sona kronolojik bir Osmanlı tarihi anlatmıyor. Zaten içindekilere bakınca da bu açık. İstanbul, saray, devlet kurumları, Enderun, devşirme, kadı, paşalar gibi başlıklar üzerinden Osmanlı’nın nasıl işlediğini göstermeye çalışıyor. Ortaylı’ya göre Osmanlı’yı anlamak için savaşları ezberlemekten çok, bu yapıyı kavramak gerekiyor. Ortaylı Osmanlı’yı yüceltmiyor ama küçümsemiyor da. Klasik dönemde işleyen, akılcı bir devlet düzeni kurulduğunu kabul ediyor. Aynı zamanda bu düzenin zamanla katılaştığını ve modern dünyanın bilimsel ve idarî değişimine ayak uyduramadığını açıkça söylüyor. Özellikle “Osmanlı hoşgörüsü” meselesinde net: Bu hoşgörü bugünkü anlamda bir eşitlik değil, daha çok düzeni korumaya yönelik pratik bir yaklaşımdı. Bu noktada romantik anlatılara mesafe koyması kitabın artılarından biri. Osmanlı’nın geri kalışını anlatırken de suçu tamamen dış güçlere atmıyor. Asıl sorunun içeride olduğunu, kurumların yeniliğe kapandığını ve bilimsel üretimin süreklilik kazanamadığını vurguluyor. “Komplo” anlatılarına kapı kapatması kitabı ciddiye alınır kılıyor. Ama kitabın eksikleri de var. Ortaylı çoğu konuda yüzeyde kalıyor. Konulara giriyor ama derinleşmiyor. Mimar Sinan, Fatih, Enderun gibi başlıklar tanıtıcı düzeyde kalıyor. Kaynak tartışmaları yok denecek kadar az. Ayrıca Ortaylı’nın kesin konuşan üslubu, bazı yorumları tartışılmaz gerçekler gibi sunmasına neden oluyor; bu da eleştirel okur için sorunlu olabilir. bu kitap, Osmanlı’yı yeni tanımaya başlayan ya da bildiğini sanıp aslında yüzeyde kalan okur için faydalı. Ama “Osmanlı’yı derinlemesine öğreneceğim” beklentisiyle okunursa hayal kırıklığı yaratabilir. Bir başlangıç kitabı olarak işini yapıyor, ama orada kalıyor. Samimi, öğretici ama sınırlı Puan: 7

enes1453 4 months ago

Koku: Bir Katilin Hikayesi

Tom Tykwer

134 Gönderi

“Koku: Bir Katilin Hikâyesi” sinema uyarlaması, Patrick Süskind’in metninin felsefi ve tarihsel ağırlığını perdeye taşıma iddiasında olan, fakat bu iddiayı yer yer taşıyamayan bir filmdir. Burada mesele sadece bir roman uyarlaması meselesi değildir; mesele, 18. yüzyıl Avrupa’sını, insan bedenine ve…devamı“Koku: Bir Katilin Hikâyesi” sinema uyarlaması, Patrick Süskind’in metninin felsefi ve tarihsel ağırlığını perdeye taşıma iddiasında olan, fakat bu iddiayı yer yer taşıyamayan bir filmdir. Burada mesele sadece bir roman uyarlaması meselesi değildir; mesele, 18. yüzyıl Avrupa’sını, insan bedenine ve duyularına bakışını, ahlâk anlayışını ve estetik kavrayışını ne ölçüde kavrayabildiğinizdir. Film, görsel olarak dönemi tanıtmakta belirli bir başarı gösterir. Paris’in arka sokakları, balık pazarları, tabakhaneler ve taşra Fransası, kirli ve sağlıksız bir dünya olarak resmedilir. Bu tarihsel olarak yanlış değildir. 18. yüzyıl şehirleri bugünkü anlamda “medenî” alanlar değildir; koku, çürüme ve hastalık gündelik hayatın parçasıdır. Film bu zemini kurar. Ancak burada durur. O dünyanın zihniyetini, insanın kendini ve başkasını algılayış biçimini derinleştirme konusunda yetersiz kalır. Jean-Baptiste Grenouille karakteri, romanda neredeyse metafizik bir problem olarak ele alınır: kokusu olmayan bir insan, dolayısıyla toplumda izi olmayan bir varlık. Film ise Grenouille’ü çoğunlukla patolojik bir vaka, sıra dışı bir seri katil olarak sunar. Bu, sinemanın dramatik kolaycılığıdır. Oysa Süskind’in metninde Grenouille bir “canavar”dan çok, modern insanın erken bir prototipidir: Tanrı fikrinden, ahlâkî bağdan ve toplumsal aidiyetten kopmuş bir varlık. Film bu boyutu yeterince irdelemez. Anlatıcı kullanımı dikkat çekicidir. Anlatıcı, romandaki ironik mesafeyi korumak için tercih edilmiştir; fakat sinemada bu anlatıcı, çoğu zaman görüntünün yapması gereken işi üstlenir. Bu da filmin sinematografik anlatımına güvenmediğini gösterir. Bir tarihî dönemi anlatıyorsanız, bunu sesle değil, davranışla, mekânla, ritüelle anlatırsınız. Film burada edebiyatın koltuk değneğine yaslanır. Oyunculuk meselesine gelince: Grenouille’ü canlandıran Ben Whishaw teknik olarak rolü taşır; fakat karakterin iç boşluğu, neredeyse tanrısal kibri yeterince hissedilmez. Dustin Hoffman’ın canlandırdığı Baldini karakteri ise dönemin zanaatkâr tipini karikatüre yaklaştırır. Oysa 18. yüzyıl zanaatkârı, modern anlamda “küçük burjuva”dır; mesleğiyle, geleneğiyle ve lonca ahlâkıyla tanımlanır. Film bu sınıfsal ve tarihsel katmanı basitleştirir. Filmin en problemli yönü, finalde ortaya çıkar. Grenouille’ün koku yoluyla kitleleri manipüle etmesi fikri, romanın merkezî felsefî iddiasıdır: İnsan kalabalıklarının irrasyonelliği. Film bunu görsel bir şok unsuru olarak sunar ama düşünsel sonuçlarını tartışmaz. Bu sahne, modern kitle psikolojisiyle ilişkilendirilebilecekken, yalnızca estetik bir aşırılık olarak kalır. “Koku: Bir Katilin Hikâyesi”, dönemi resmetmeye çalışan, fakat dönemin zihniyet tarihine nüfuz edemeyen bir filmdir. Romanın felsefî derinliği sinemaya aktarılmak istenmiş, ancak sinemanın imkânları bu derinliği taşımakta sınırlı kalmıştır. Bu nedenle film, iyi çekilmiş bir tarihsel atmosfer çalışması olarak değerlendirilebilir; fakat güçlü bir düşünce filmi değildir. Bu ayrımı yapmak gerekir...

enes1453 4 months ago

Son Kale

Rod Lurie

16 Gönderi

Bu film bir hapishane filmi gibi başlar ama meselesi hapishane değildir. Asıl konu, otoritenin kaynağı ve askerî geleneğin nasıl bozulabildiğidir. Amerikan sinemasının alışıldık dramatik dili vardır; bundan kaçamaz. Fakat arka planda ciddi bir tartışma yürür. Robert Redford’un canlandırdığı General Irwin,…devamı

enes1453 4 months ago

Rome

Bruno Heller

22 Gönderi

Rome (HBO, 2005–2007) dizisi, popüler tarih anlatısının iyi bir örneğidir; fakat akademik tarih ile dramatik kurgu arasındaki farkı bilmeden izlenirse yanlış sonuçlara götürür. Dizinin en güçlü yönü, Roma Cumhuriyeti’nin son dönemini bir “saray entrikası” masalı hâline indirgemeden, sınıf çatışmaları, askerî…devamıRome (HBO, 2005–2007) dizisi, popüler tarih anlatısının iyi bir örneğidir; fakat akademik tarih ile dramatik kurgu arasındaki farkı bilmeden izlenirse yanlış sonuçlara götürür. Dizinin en güçlü yönü, Roma Cumhuriyeti’nin son dönemini bir “saray entrikası” masalı hâline indirgemeden, sınıf çatışmaları, askerî disiplin, patron–müşteri ilişkileri ve şehir hayatı üzerinden anlatmaya çalışmasıdır. Senato, aristokrasi ve halk arasındaki gerilim genel hatlarıyla doğrudur. Roma’nın bir “hukuk ve gelenek devleti” olduğu fikri, dizide yer yer hissedilir; bu önemlidir. Ancak burada durmak gerekir. Dizi, tarih öğretmez; tarihsel atmosfer içinde dramatik bir hikâye kurar. Julius Caesar, Pompeius ve Marcus Antonius gibi figürler, kaynaklarda gördüğümüz siyasi aktörlerden ziyade modern birey psikolojisiyle ele alınır. Bu, özellikle Caesar’ın kişiliğinde belirgindir. Antik kaynaklardaki soğukkanlı, hesapçı devlet adamı yerine, zaman zaman duygusal ve bireysel kararlar alan bir karakter görürüz. Bu anakronik bir tercihtir. En problemli nokta, Lucius Vorenus ve Titus Pullo gibi kurgusal karakterlerin tarihsel olayların merkezine yerleştirilmesidir. Bu yöntem dramatik olarak işlevseldir, fakat izleyicide “tarihi bireyler yönlendirdi” gibi yanlış bir algı yaratır. Oysa Roma tarihi, kişilerden çok kurumlar, sınıflar ve uzun vadeli yapılar üzerinden okunmalıdır. Günlük hayat betimlemeleri dinî ritüeller, kölelik, aile yapısı, şehir yaşamının sertliği genel olarak başarılıdır. Fakat burada da modern seyirciyi sarsmak için bilinçli bir aşırılık vardır. Roma’yı yalnızca yozlaşmış, sürekli şiddet üreten bir toplum gibi göstermek eksik bir tasvirdir. Aynı Roma, hukuk üretmiş, idare geleneği kurmuş ve yüzyıllar boyunca ayakta kalmıştır. Rome, tarih merakı uyandıran, fakat kaynak yerine geçemeyecek bir yapımdır. Theodor Mommsen, Ronald Syme veya Mary Beard okunmadan bu dizi üzerinden Roma Cumhuriyeti hakkında hüküm vermek doğru değildir. İzlenebilir, fakat mesafeli izlenmelidir. Tarih, ekranda değil, metinde öğrenilir.

enes1453 4 months ago

The Silent Sea

Eun-kyo Park

42 Gönderi

Bu dizi, “ciddi bilimkurgu yapıyoruz” diyerek yola çıkıyor. Başlangıçtaki problem de burada başlıyor. Çünkü ciddiyet, yalnızca karanlık ışıklandırma ve suskun karakterlerle olmaz. Ciddiyet, düşünceyle olur. The Silent Sea bunu tam başaramıyor. Önce şunu açıkça söylemek gerekir: Dizi sıkıcı değil. Hatta…devamıBu dizi, “ciddi bilimkurgu yapıyoruz” diyerek yola çıkıyor. Başlangıçtaki problem de burada başlıyor. Çünkü ciddiyet, yalnızca karanlık ışıklandırma ve suskun karakterlerle olmaz. Ciddiyet, düşünceyle olur. The Silent Sea bunu tam başaramıyor. Önce şunu açıkça söylemek gerekir: Dizi sıkıcı değil. Hatta ilk iki bölüm merak uyandırıyor. Ay üssü fikri, terk edilmişlik hissi, yavaş ilerleyen gerilim… Bunlar çalışıyor. Ama üçüncü bölümden sonra şu hissiyat geliyor: Bu hikâye bildiğinden daha azını anlatıyor. O noktadan sonra dizi, derinleşmek yerine aynı duyguyu tekrar ediyor. Bilim kısmı zayıf. “Ay’da bulunan su” meselesi hikâyenin omurgası ama bu omurga içi boş. Ne fiziksel mantığı açıklanıyor ne de biyolojik sonuçları ikna edici biçimde ele alınıyor. İzleyiciden, bu suyun neden her şeyi çözdüğünü sorgulamaması bekleniyor. Bu, bilimkurgu değil; dramatik kolaycılık. Karakterler meselesi daha da problemli. Mesela başroldeki bilim insanı… Geçmiş travması var ama bu travma karakteri şekillendirmiyor, sadece süs olarak duruyor. Diğer ekip üyeleri de aynı: asker, doktor, teknisyen… Hepsi etikete indirgenmiş. İnsan davranışı dediğiniz şey, bu kadar mekanik olmaz. Burada insanlar, olaylar ilerlesin diye var. En zayıf nokta etik tartışma. Dizi çok şey söylüyormuş gibi yapıyor ama aslında hiçbir şeyin üzerine gitmiyor. Devletin insan hayatını hiçe sayması, bilimin sınırları, fedakârlık… Bunlar birkaç diyalogla geçiştiriliyor. Seyirciye düşünme alanı bırakılmıyor. Sorular soruluyor ama cevaplar önceden belirlenmiş. Final ise dürüst değil. Hikâyeyi kapatmıyor; “belki devam ederiz” diyor. Bu da dizinin kendi ayakları üzerinde duramadığını gösteriyor. Sağlam anlatı, izleyiciye borcunu öder. Burada borç ertelenmiş. Açık konuşmak gerekirse: The Silent Sea, kötü bir dizi değil ama cesur da değil. Büyük meseleleri kullanıyor, ama onların ağırlığını taşımıyor. İzlerken “boşa vakit” hissi oluşmuyor; fakat bittikten sonra “bir şey öğrendim” de demiyorsunuz. Bu, iyi niyetli ama yarım kalmış bir iştir. 10/6 verirdim.