(@) - Raf

Spoiler içeriyor sadece elektra'yı bile bağlamı içinde anlamak için soy ağacına ihtiyaç duyuyor insan. çünkü antik yunanda işlenen ilk suçun kefareti o kişinin hem kendisine hem de soyuna kesilir. elektra'daki trajik olayların başlangıcı ise tantalos'a dayanıyor. tantalos işkencesi olarak sık sık duyduğumuz…devamısadece elektra'yı bile bağlamı içinde anlamak için soy ağacına ihtiyaç duyuyor insan. çünkü antik yunanda işlenen ilk suçun kefareti o kişinin hem kendisine hem de soyuna kesilir. elektra'daki trajik olayların başlangıcı ise tantalos'a dayanıyor. tantalos işkencesi olarak sık sık duyduğumuz bir söylen bu: tantalos helen tanrılarının sofrasına oturabilen tek fanidir, fakat kendisi anadolu tanrılarına kibele'ye inandığı için onları küçümser ve sınamak ister. bir ziyafet düzenleyerek tanrıları davet eder ve onlara kendi oğlu pelops'u pişirip yedirir. tanrılar buna çok öfkelenerek soyunu lanetler. kendisine de suçu ile doğru orantılı olacak biçimde bir yere bağlar, çenesine dek su dolu bir yere ve uzanınca yetişebilecek meyvelerin yanına. ne ki susayıp acıktığı anda ona çok yakınlaşan yiyecek içecek her seferinde geri çekilecektir. soya devam edelim: tantalos oğlu pelops'u tanrılara yedirdi, dedik. pelops'un da iki oğlu var atreus ve thyestes. dedeleri tantalos'un yediği boklar yüzünden bu iki kardeş birbirine düşman kesilir. tanrılar böyle ister yani. kavga ederler, thyestes kaçar iki kardeşin birlikte hüküm sürdükleri argos'tan. giderken kardeşinin oğlu pleisthenes'i de kaçırıp götürür. besler büyütür ve oğlanı kendi babasını öldürmeye gönderir, intikam almak için. atreus bu suikasti fark edip oğlanı idam eder ama sonra kendi oğlunu idam etmiş olduğunu öğrenir. heyhat! bu kez intikam sırası kendisinde. gidip thyestes'in iki oğlunu keser ve gel kardeş barışalım der, yeter birbirimize ettiğimiz. thyestes ziyarete gelir, yer içer ve kardeşi der ki sen benim oğlumu bana öldürttün ben de sana kendi oğullarının etini yedirttim, aldım intikamımı. tanrılar bu cinayeti iğrenç bulurlar. bu kadar da olmaz artık gibisinden atreus soyunu iyice bir lanetlerler. evet thyestes'in aigisthos adında bir oğlu daha var. atreus soyundan öcü o alacaktır. artık elektra'ya epey yaklaştık. ( aigisthos üvey babası olacak ileride) atreus'un iki oğlu olur agamemnon ve menelaos. ikisini de tanıyoruz troya savaşı'ndan. ünlü komutanlar, paris'in kaçırdığı helen de zaten menelaos'un karısıdır. kardeşi agamemnon da haliyle savaşa gidecek onunla birlikte akhalılara karşı. agamemnon kiminle evli? klytaimnestra ile. yani elektra'nın öz ve öz anası. elekra'nın kim olduğunu net biçimde biliyoruz artık. agamemnon'un kızı. onun hikayesi de hiç olmazsa freud'un elektra kompleksi'nden bildiğimiz kadarıyla babaya düşkün kız evlat motifi olacak haliyle. şimdi, troya savaşı bitti. ama sonunda benim hatırladığım bu agamemnon kardeşler komutanlar truva atı hilesi ile şehri kuşattığında kadın çoluk çocuk demeden herkesi öldürerek tanrıların gazabını yine üzerlerine çekmişlerdi. savaşı kazandılar ama her bir komutan kentine dönerken başına başka başka felaketleri de çağırmış oldu böyle davranarak. olayların bir nedeni de bu, anladığım kadarıyla. ( odysseus da bu yüzden evine on senede ancak dönebilecekti.) agamemnon evine döner, fakat aigisthos malum babasının öcünü almak istiyor, agamemnon'un eşini baştan çıkarır sevgili olur ve agamemnon'u kendi evinde birlikte öldürürler. ve adam onun mirasına konup onun karısıyla birlikte yaşar. kızı elektra her gün her gün ağlar babasının intikamı için çareler düşünür ve küçük kardeşi orestes'i babasının sadık bir adamı ile saraydan kaçırtır ki büyüyüp dönsün babasının intikamını alsın. neyse, oğlan büyür döner ve abla kardeş hem annelerini hem de onun aşığı olan aigisthos'u öldürürler ve intikam alınmış olur. orestes de bu cinayet yüzünden kafayı sıyıracak gibi olur ama işte tanrılar neyse oğlan yeterince acı çekti deyip rahat bırakırlar ve böylelikle tüm lanet de son bulur. bir şey daha, elektra annesiyle tartışıp sen ne biçim annesin, insan hiç kocasına böyle bir şey yapar mı diye dellendiğinde annesi babandan intikam aldım der. o benim canımı çok yaktı. ne yapmıştır peki? hemen troya savaşı'na geri dönelim ve anımsayalım. adamların gemileri bir türlü ilerleyemiyordu, savaşa ilioan'a giderken. ne yaptı ettiler çaresini bulamadılar ve kahine danıştıklarında yolun ancak ve ancak agamemnon kızı ıphigeneia'yı tanrıça artemis'e kurban etmesi gerekmektedir. adam mecbur kalır ve kızını artemis'e kurban eder. karısının kızdığı ve kocasına kinlendiği olay bu. elektra ise yunan tanrıları öyle boş yere bir şey istemeyeceği babasının suçunu hatırlatır: babam cani olduğundan değil birgün vaktiyle artemis'in kutsal korusunda dolaşırken onun geyiklerinden birini boğduğu için bu ceza kendisine kesilmiştir. annesi ise isyan etmeye ve kendini haklı göstermeye devam eder: ne olursa olsun o benim canım evladımı öldürdüyse kendisi de ölmeyi hak ediyor! işte bu kısma bayılıyorum elektra cevabı yapıştırır: "hangi kanun uğruna? dikkat et, insanlara böyle bir kanun vazetmekle, kendi felaket ve pişmanlığına sebebiyet vermiş olmayasın? çünkü birine karşılık başka birini öldürmeye hakkın varsa, adalet yerine gelsin diye en başta senin ölmen lazım." (s.20) sophokles, elektra (çeviren azra erhat)

prafheimas 2 years ago

Antigone

Sophokles

9 Gönderi

Spoiler içeriyor `şu sorular önemli`: oidipus ve kızı antigone neden suçlu olmadıkları halde cezalandırılırlar? bu adaletsizlik değil mi? bu skandala ne anlam vereceğiz? kaldı ki modern birey olarak şu andan bakınca ailelerin suçları yüzünden çocuklar cezalandırılamaz ve kasti olmayan suçların farklı muamele…devamı`şu sorular önemli`: oidipus ve kızı antigone neden suçlu olmadıkları halde cezalandırılırlar? bu adaletsizlik değil mi? bu skandala ne anlam vereceğiz? kaldı ki modern birey olarak şu andan bakınca ailelerin suçları yüzünden çocuklar cezalandırılamaz ve kasti olmayan suçların farklı muamele görmesini bekleriz. dikkat edilmesi gereken temel mesele yunan kozmoloji geleneğinde bağlamın çok önemli olduğu ve olayların bu bütün daha doğrusu `kozmosun dengesi` içinde anlaşılması gerektiğidir. çünkü biri suç işlediği zaman evrende büyük bir tahribata yol açar ve neredeyse üç nesil boyunca türlü trajik olayları tetikler. düzenin yeniden kurulması zaman alır ve bu arada sonraki nesiller masum olsun olmasın bu bahtsızlığa maruz kalırlar. `yine pek ikna olmadık`. o halde şunu düşünelim: 1. ve 2. dünya savaşlarında yalnızca suçlular kötüler mi ölmüştür? bir salgında sadece yaşamayı hak etmeyenler mi virüse yakalanıyor? bir trafik kazasında veya.. hayır insan yaşamı tam da birbirine ince ipliklerle bağlı olduğu için her şey herkesi ilgilendiriyor ve herkesin başına olumsuz acı şeyler gelebiliyor. işte antik yunan toplumu da dünyayı bu olduğu haliyle algılıyor ve insanın konumunu tam da bu nedenle trajik buluyor. tanrılar evrenin düzenini ve dengesini korumaya çalışır, dünya bizatihi insanın yaradılışı dolayısıyla sık sık kaosa sürüklenirken. oidipus'un sonunu kızı ismene bu metinde bir kez daha hatırlatır: `ismene`: "sevgili abla, düşün bir kere nasıl utanç ve nefretin içinde öldüğünü babamızın. bir günahın peşinden giderken, günahın kendisinde olduğunu gördü ve kendi elleriyle oydu iki gözünü. ardından hem anası hem karısı olan kadın, utanç içinde, kemerini boynuna dolayarak son verdi hayatına." `kozmosun dengesini bozan suç neydi?` oidipus mitinin de evveline bakmamız gerek çünkü kendisi de suçsuz üstelik adil ve iyi birisi. her şey babası laios'un gençliğinde kendisini sarayına alıp yetiştiren pelops'un oğluna aşık olup tecavüz etmeye kalkması ve oğlanın da intihar etmesi yüzünden başlıyor. antik yunan'da biri suç işlediğinde denge nereden bozulup koptuysa ona eşdeğer bir ceza ile birleşip yeniden bütünlenecektir evren. haliyle laios'un cezası da kendi oğluna yani oidipus'a ve hatta onun çocuklarına dek kesilir. antigone metninde buna yine net vurgu yapılır: `korobaşı`: "babandan miras kalan / bir günahın cezasını ödüyorsun." oidipus'un dramı başına gelecek olan kehaneti başından öğrenmesine rağmen görememesidir, öğrendiğinde gözlerini kör etmesi tam da bu zihinsel körlüğü ile çakışarak suç ile cezayı orantılı kılar. antigone'ye gelince kimileri onun için patriyarkiye karşı başkaldıran ilk feminist olduğunu veya özel alanı (aileyi) sitenin yasalarına üstün tuttuğunu düşünür: `antigone`: "bir ölümlünün emirleri, tanrıların hatasız, /yazıya geçirilmemiş, değişmez yasalarından /önemli olamaz." `korobaşı` "dikkafalı bu kız, en az babası kadar! /bilmiyor felaketlerin karşısında boyun eğmeyi." mit üzerine sayısız yorum yapılabilmekle birlikte yine metni bütünün bağlamı içinde düşünürsek antigone ailesine bağlı kalacaktır, buna hem özgür iradesiyle karar vererek kreon'a karşı çıkar hem de bunun ona biçilen kaderin bir parçası olduğunu farkındadır. onurlu biçimde bunu üstlenmekten kaçmaz. çünkü hakikat şu ki eski bir suç yüzünden soyları lanetlenmiştir. `antigone` "toprağın üstündekilerden çok altındakileri memnun / etmeliyim sonsuza dek onlarla kalacağıma göre." "bırak da bu çılgınlığım yüzünden / başım belaya girsin, onurlu bir ölümle / ölmemek daha çok korkutuyor beni." `evet, olayları baştan özetlersek`: laios suçu işledi cezası oğlu oidipus'a kesildi. ardından oidipus'un annesinden doğan dört çocuğuna kesildi. iki oğlu babaları ölünce iktidar mücadelesine girişip birbirini öldürdü. ve dayıları kreon tahta vekaleten bakarken onlardan ülkeyi savunanı törenlere uygun biçimde merasimle gömerken öteki kardeşi kurtlara kuşlara yem olsun diye bedenini açıkta bırakmakla cezalandırdı. bu antik yunanda ölüler kutsal olduğu için çok ağır bir aşağılamaydı ve aslında böyle bir yasa çıkarmaya hakkı yoktu kralın. kreon ise bir kez ağzından çıkınca iktidarını berkitmek için sözünden dönmek istemiyordu. antigone ise ölümü pahasına ağabeyinin mezarını yapacaktır. zaten tanrıların yasaları da böyle buyurmaktadır. en kötü suçları işleyenler bile hiç olmazsa şehrin dışına gömülürken kreon yanlış bir karar vermiştir. onu antigone'nin nişanlısı olan oğlu uyarsa da kararını sorgulamaz: `haimon` "inatla tek görüşe saplanma öyle, kendini hep doğru, başkalarını hep hatalı görme. sadece kendi düşüncelerini doğru bulanlar, kendilerini akıllı, güzel hatip sananlar içi boş ve kof çıkarlar yakından bakınca." oğlunu dinlemeyen babaya bu kez kahin gelecekten haberleri verir, antigone'ye ve ağabeyine muamelesinin bedelini: `teiresias` "yukarı dünyadan canlı bir bedeni yer altına gönderip haksız yere mezara kapatırken, bir ölüyü yer altı tanrılarından esirgeyerek hiç saygı göstermeden burada törensiz tutuyorsun. buna ne senin ne de yukarı dünyanın tanrılarının hakkı var, yetkilerini aşıyorsun. bu yüzden, yer altı dünyasının ve tanrıların erinysleri, sana başkalarına verdiğin acıların benzeri acılar yaşatmak üzere pusuda bekliyor." kreon bu kez korkmaya başlar, çünkü kahinin dediği her şey şimdiye dek hep çıkmıştır. kararından vazgeçer, fakat artık çok geçtir. antigone'yi kapattığı zindana gittiğinde onun kendisini astığını görür ve nişanlısı kendisini asınca oğlu da dayanamamış intihar etmiştir bile. ölümler peş peşe gelir, haberciler oğlunun canına kıydığını kreon'un karısına bildirince o da kendini öldürür. kreon yıkılır ve perişan olur. fakat bununla kalsa iyi. thebai şehrinde savaşıp ölen yedi kahramanın oğulları intikam almak için tekrar silahlanıp dönecek ve thebai şehrini yakıp yıkacaklardır. bu tabii başka bir mitin konusu. `kıssadan hisse` evet, antik yunan mitleri hem antik yunan felsefesi hem stoacılar hem de nietzsche, spinoza'ya dek etkisini sürdürmüştür: yeryüzünü her şeyiyle kabullenelim, trajedileriyle birlikte -madem ki kaçınılmaz- anın tadını çıkarıp varoluşa evet diyelim. ne demek bu? toplama kamplarına savaşlara adaletsizliklere nasıl pekala şimdiyi yaşayalım diyebiliriz ki? her şeyi nasıl olumlayabiliriz? epiktetos mesela -son zamanlarda neredeyse her gece dinliyorum- ailenizden birisi mi öldü, geldiği yere geri döndü deyip üzülmeyin diyor. bu öğüt bana pek sağlıklı gelmedi açıkçası. zaten antigone veya oidipus'un yerine kendimizi koyunca hiç de bu şekilde bir yaşam anlamı çıkarmak mümkün olmuyor. tüm bunlardan benim anlamak istediğim şey şu: bu mitler bir anlamıyla `yanlış bir hayat doğru yaşanamaz` önermesini kanıtlıyor. yanlış bir soydu oidipus'unki ve sembolik olarak her ne kadar yirmi yıl ferahlık içinde yönetse de iyi birisi olsa da doğru yaşaması imkansızdı. bu nedenle yaşarken trajik olanı da birlikte var ediyor kendi başımıza örüyoruz. stoacıların kaçınılamaz dediği ve irademizde olmayan şey tam da bu. öte yandan bize bağlı olan şeyler de var: birincisi hayatı olduğu haliyle gerçekten bilgece sevmek ve onun için sorumluluk alıp emek vermek. ikincisi ise yapılması gerekeni yapmak. oidipus tahta çıkana dek ve tahttayken kötülükle mücadele etti, adil oldu, sevdi ve sevildi güzel yaşadı fakat gerçeği öğrenince payına düşen bedeli ödedi. aynı şekilde antigone de. yaşamı hem sevip kabul edip olduğu haliyle hem değiştirmek güzelleştirmek isteyip hem de haksızlık karşısında ölüm pahasına iktidara karşı çıkabilmek kendi onurunu üstlenebilmek o kadar da birbiriyle çelişmiyor. hayat biraz da neşeli yaşamak yeterince direnmek anlamlı bir amaç uğruna çalışmak ve onurlu biçimde ölebilmek becerisi değil mi? *** `koro` "ne mutlu hayatında hiç felaket yaşamayana! tanrı yuvasını temellerinden sarstı mı kişinin, nesiller boyunca belalar gelir soyunun başına." (bkz: luc ferry gençler için yunan mitolojisi ) `:çev. murat erşen` (bkz: sophokles, antigone) `:çev. ari çokona`

prafheimas 2 years ago

Amatör

Krzysztof Kieslowski

3 Gönderi

Spoiler içeriyor yönetmeni krzysztof kieslowski olan 1979 yapımı, polonya filmi. sanatçı olmanın bedelini anlatıyor film. sansürle, patronlarla, yapımı üstlenen sermaye ile mücadele eden sanatçı. öte yanda özel hayatı özyaşamı ile sanat arzusu arasında bocalayıp sanat mı yaşamak mı? ikileminden yavaş yavaş sanatsal…devamı

prafheimas 2 years ago

"toz ağacı, yaprakların beyaz beyaz seyreder karanlığı. hiç mi hiç ağaramadı anneciğimin saçları. ah aslandişi, öyle yeşil işte Ukrayna. annem lepiska saçlım asla dönmedi sılaya. ey yağmur bulutu, salınıp duruyor musun başında kuyuların. ağlıyor ürkek annem hâline tüm insanların. döner-yıldız,…devamı

prafheimas 2 years ago

İçerdeki Kedi

William S. Burroughs

1 Gönderi

"eski mısırlılar, kedilerini kaybettiklerinde yas tutar ve kaşlarını tıraş ederlermiş. bir kediyi kaybetmek neden başka birini kaybetmek kadar dokunaklı ve yürek paralayıcı olmasın ki? küçük ölümler ölümlerin en üzücüsüdür.." (william s. burroughs) kedileri birer ruhsal refakatçi olarak gören burroughs can…devamı

prafheimas 2 years ago

Kazancı Yokuşu

Ferhan Şensoy

1 Gönderi

Spoiler içeriyor 1978'de yayımlanan, ferhan şensoy'a ait ilk kitap. anlatıcı-yazar dahil kahramanları yöresel ağızla ve argo ile konuşuyor metin boyunca. puntosu tuhaf biçimde fazla büyük. sadece diyaloglarda değil anlatımda da birçok kasti yazım yanlışları barındırıyor. herhalde alt sınıf insanlarının dünyasını içeriden mesafe…devamı

prafheimas 2 years ago

Körkütük

Thomas Vinterberg

70 Gönderi

Spoiler içeriyor yönetmeni thomas vinterberg olan 2020 yapımı danimarka filmi. modern dünyanın gündelik hayatında otomatlaşan bireylerin varoluşsal sıkıntılarını alkol hakkında yazılan bir makaleyi referans alarak çözüme kavuşturmayı deneyen dört öğretmen konu ediniliyor. sorunlar çözülüyor mu? evet. öğrenciler hocalarına taparcasına bağlanıyor, mesleki bir…devamı

prafheimas 2 years ago

Benim Çocuğum

Can Candan

4 Gönderi

Bu belgeseli herkese tavsiye ediyorum. çok iyi bir iş yapmışlar. gözlerim dolu dolu izledim sonuna kadar. farklı cinsiyet kimliği edinenlerin farklı cinsel yönelim gösteren çocukların ebeveynlerinin gözünden anlatılıyor. ve gerçekten bilmek anlamak anlamlandırmak kabul etmek çok zor değerli bir tutum.…devamı

prafheimas 2 years ago

İkimiz

Filippo Meneghetti

1 Gönderi

Spoiler içeriyor yönetmeni filippo meneghetti olan 2020 yapımı fransız film. izlediğim en güzel filmlerden biri oldu. hem yaşlılık(!) hem de farklı cinsel yönelimleri olan kişilere karşı toplumsal ( ahlaki, dini, kültürel, politiik...) nefret ve faşizan tutumlara dair gerilimli bir film. ayrıca madeleine…devamı

prafheimas 2 years ago

Parazit

Bong Joon Ho

410 Gönderi

yönetmenliği bong joon-ho tarafından yapılan 2019 yapımı güney kore filmi. the lower classes smell. [ alt sınıflar kokar] (george orwell, wigan yolu iskelesi) mr. park şoförü olarak çalışan yoksul ki-taek'in farklı koktuğunu fark eder. karısı yeon-gyo'ya tarif ederken metroya bindiğinde…devamıyönetmenliği bong joon-ho tarafından yapılan 2019 yapımı güney kore filmi. the lower classes smell. [ alt sınıflar kokar] (george orwell, wigan yolu iskelesi) mr. park şoförü olarak çalışan yoksul ki-taek'in farklı koktuğunu fark eder. karısı yeon-gyo'ya tarif ederken metroya bindiğinde duyduğun koku gibi, der. gibi kokmak * mis gibi, leş gibi, yahudi gibi, afrikalı göçmenler gibi, fahişeler gibi, hintliler, araplar, zenciler gibi kokmak(!) koklayan egemen sınıf ve kokanlar koku, biyolojik fizyolojik olduğu kadar; toplumsal, kültürel, sınıfsal dolayısıyla politik bir fenomendir aynı zamanda. * 1900'lü yıllarda ingiltere'de lavabo ve banyo yaygın değil ve 16. yüzyılda trente konsili banyo yapmayı ahlaki sebeplerle yasaklıyor. arınması gereken günahkar kişiler ancak banyo yapar çünkü. fakirlerin burjuvaya nazaran daha tutucu olmaları bir yana zaten temizliğe ulaşmak da bir imkan meselesidir. * 17. yüzyılda prag'da rahipler zina yapanların kokularından ayırt edilebileceğini iddia eder. * 18. yüzyıl fransa'sında yahudileri iğrenç kokan insanlar olarak değerlendirilir. * 1990'ların başında paris belediye başkanı jascues chirac afrikalı göçmenlerin gürültü ve kokularının fransız vatandaşlarını delirttiğini söyler, halka açık bir konuşmasında üstelik. [ buna güçlü bir tepkiyi rap müzik grubu olan zebda verir.] parazit filmine dönersek koku burada da keskin biçimde sınıfsal ayrılığı imgeler. " o yaşa kadar itilip kakılmanın, sömürülmenin, lağım basan bodrumda yaşamanın ne demek olduğunu öğrenmiş, bunlarla cinayet işlemeden başa çıkabilmiş bir adam" (aksu bora) olan ki-taek, ona, ait olduğu sınıfın kokusu hatırlatıldığında çığırından çıkıp patronunu bıçaklar, ona arabanın anahtarını attıktan hemen sonra. koku ve kir kir, olmaması gereken bir yerde olmak ve dolayısıyla temiz, steril olanı kirletmek anlamına geliyor eski tanımına göre. bu durumda alt sınıflar, göçmenler, fahişeler, fakirler sistemin tehditkar dayanılmaz kokusuna dönüştürülür. (erdoğan altun, kampfplatz dergi) filmde dikkat çeken bir diğer unsur mekan insan ilişkisi üzerinden se farklı sınıfları vurgulama biçimidir. yağan yağmurun üst sınıf için bir arınma, temizlik, ferahlık ve haz biçimi oluşu alt sınıflar için tam bir (sözümona ) 'doğal' felakettir. toplumsal hiyerarşi aslında pek de sembolik, soyut değil bizatihi mekana işlenmiştir. sokaklardan yağmurda koşan aile üyeleri merdivenlerden ine ine kendi mahallelerine ve bodrum katlarına varışları bunun güzel bir örneğidir. sınıf çatışması ve aradaki uçurum kendini bizzat çevresel adalet yoksunluğu üzerinden de ele verir. lewis mumford çok iyi ifade eder bu çevresel dezantaj zincirini: "yeterli doğal ve kültürel kaynakların bulunmadığı bir çevreye ayak uydurabilen bir proletarya: temiz hava olmadan, sağlam bir uyku olmadan, iç açıcı bir bahçe veya oyun parkı olmadan idare eden; gökyüzünü ve güneşi görmeden, özgürce hareket edemeden, içinden geldiğince oynayamadan, gönlünce sevişemeden yaşayabilen insanlar. metropollerin “çöküntü” denen alanları esasen “olmadan idare edilen” alanlardır. buralarda yaşayıp da güzel bir kent manzarası görmek isteseniz, otobüse binip kilometrelerce yol tepmeniz gerekir; bir parça doğa yüzü görmek için kalabalık bir trenle şehir dışına çıkmak zorundasınızdır. imkânınız yoksa, pes edersiniz: kronik açlık, iştah kaybına yol açar. nihayet, ne kaybettiğinizin farkında bile olmadan yaşayıp ölebilirsiniz." metropole karşılık çöküntü bölgesi