●Burada paylaşacağım bilgilerin bazılarını kitabı okurken anlamaya çalışarak kendim not çıkardım, bazılarını ise işin içinden çıkamayınca yapay zekanın yardımıyla sadeleştirdim. Buraya yazdıklarımdan çok daha fazlası vardı kitapta ama kitap gerçekten anlaşılması zordu benim için. Biraz karışıktı da hatta umarım buraya…devamı●Burada paylaşacağım bilgilerin bazılarını kitabı okurken anlamaya çalışarak kendim not çıkardım, bazılarını ise işin içinden çıkamayınca yapay zekanın yardımıyla sadeleştirdim. Buraya yazdıklarımdan çok daha fazlası vardı kitapta ama kitap gerçekten anlaşılması zordu benim için. Biraz karışıktı da hatta umarım buraya notları bırakırken de her şeyi birbirine karıştırmamışımdır. Bu kadarını yapabildim şu anda, belki başka bir zaman tekrar okurum.
25 Nisan 1970
"Selim (Tutanamayanların baş karakterlerinden) gibi, günlük tutmaya başlayalım bakalım. Sonumuz hayırlı değil herhalde onun gibi. Bu defteri bugün satın aldım. Artık Sevin olmadığına göre ve başka kimseyle konuşmak istemediğime
göre, bu defter kaydetsin beni; dert ortağım olsun. Kimseye söyleyemeden, içimde kaldı, kayboldu, dediğim düşüncelerin, duyguların aynası olsun. Kimse dinlemiyorsa beni -ya da istediğim gibi dinlemiyorsa- günlük tutmaktan başka çare kalmıyor. Canım insanlar! Sonunda, bana, bunu da yaptınız."
Böyle başlıyor kitaba ya da günlüğüne Oğuz Atay. Selim gibi, onunla aynı bir ruh haliyle neredeyse. Ne garip kendi yarattığı bir karaktere benziyor ya da benzetiyor kendini, belki de Selim, Atay'ın kendisiydi birçok açıdan, zaten onunla ilgili bir şeyler duydukça pek de uzak gelmiyor bu ihtimal. Günlük tutacağım diyor ama aslında bu bir günlük olmaktan ziyade yer bir iç dökme, birkaç övgü ve eleştiri ve en çok da kitaplarının özellikle 'Tehlikeli Oyunlar' ve 'Oyunlarla Yaşayanlar'ın bir taslağı, onların yazım sürecinin notları gibi. Ve yeri geldikçe birçok yazara değiniyor. Üstelik günü gününe tutulan bir defter de değil. Bazen üst üste yazmış, bazen aylarca tek satır yazmamış.
"Bugün, Blake Edwards'ın -başoyuncu Peter Sellers- 'The Party- adlı filmini gördüm. iyi niyetli ve korkunç sakar bir adamın hikayesi. İlk defa bir komedinin, beni bu kadar yorduğunu, bana acı geldiğini gördüm."
Diyor bir başka gün, sana her şeyin bir yanıyla acı geldiğini düşünüyorum ben sevgili Atay. Çünkü sen hiçbir şeye öylece bakıp geçmemişsin komediye bile.
Dostoyevski'den, onun 'Suç ve Ceza' kitabındaki Marmaledov (Raskolnikov'un aşık olduğu Senya'nın alkolik babası) karakterinden, onun cennet meselesinde yaptığı taşkınlığın cehaletten olduğundan bahseder ki Dostoyevski onun genel olarak çok etkilendiği bir yazar diğer birçok yazar gibi Oğuz Atay da çok etkilenmiştir Dostoyevski'den.
Bu yerden hemen sonra başlıyor uzun uzun 'Tehlikeli Oyunlar' kitabından ve Hikmet'ten, Sevgi'den bahsetmeye.
"Gene Sevin'den (Sevin, bir arkadaşının eşi ve kendisinin de arkadaşı, dostu, çevirmeni ve belki daha fazlası?..) mektup beklemeye başladım. (Sevin'i seviyor, belki de sırf o olmadığı için günlüğe ya da daftere, kaleme sığınıyor.) Aynı psikoza düşmek islemiyorum oysa. Yalnız çalışabildiğim zamanlar ayakta durabiliyorum. Onun için güçlü olmak zorundayım. Bunu da becermek çok zor. Gerçekler henüz ağır geliyor. İlk günler hafif ve dayanılır gelen şeyler, şimdi biraz ağırlaştı. Fakat hüküm vermemeliyim. O kadar sık değişiyorum ki."
diyor bir gün ve onu özellikle son cümlesi için çok iyi anlıyorum çünkü ne yazık ki ben de...
"Joseph Losey"in 'Secret Ceremony' adlı bir filmini seyrettim. Yordu beni. Londra'yı, kırmızı, iki katlı otobüsleri görmeye dayanamadım."
Diyor, neden dayanamadı bilemem. Belki izlemem gerek belki de bu da yetmez onu anlamaya bu anlamda ama görüyorum ki sık sık filmler izlemiş Atay ve onlardan bahsetmiş yer yer. Severmiş yani film izlemeyi ve tam bu aralarda
bir yerde, bir günde yani "Bugünlerde kendimden bahsetmek isteği yok." demiş Atay. Zaten kendinden doğrudan hiç bahsetmiyor ki Günlükte. Belki de kitaplarından, oradaki karakterlerden bahsetmek de kendinden bansetmektir onun için, sonuçta Selim gibi günlük tutmaya başlayan Atay, başka bir yerde de Hikmek Benol (Ben-ol) ya da Turgut Özben (Öz-ben) oluyordur ya da Hikmet, Turgut ve değerleri hepsi Atay'dan bir parçadır oynayan, hayatın kendisini zaten hep bir oyuna benzetmiyor mu yazar, neden olmasın. Oyunlar ve gerçekler iç içe, oyunlar ve ve gerçekler bir belki de ve tabii oyuncular da.
"Hikmet'in yaşantısında en önemli noktalardan biri başkalarından çok şey beklemesi, ümit etmesi ve devamlı gerçek dışı hayaller kurması başkaları için ve sonunda devamlı bozulması ve bu
kendine yaptığı baskı ve kurduğu fanteziler yüzünden, karşısındakileri yaşadığı sırada değerlendiremeyişi." diyor bir gün 'Tehlikeli Oyunlar' kitabındaki Hikmet karakteri için.
"Bana öyle geliyor ki biz çocuk kalmış bir
milletiz ve daha olayları ve dünyayı mucizelere bağlı, mitlere bağlı bir şekilde yorumluyoruz en ciddi bir biçimde. Aklı başında bir Batılının gülerek karşılayacağı ve bize ölesiye ciddi gelen bir
şekilde. Bir başka nokta daha: öyle bir yarım yamalaklığıımz var ki, bizim dramımız, trajedimiz, akıl almaz bir biçimde gelişiyor. Ayrıca, bir trajedinin içinde olduğumuzun farkında bile değiliz. Çok güzel yaşayıp gittiğimizi sanıyoruz. iktidardaki adamlar da, bu sanıyı bütün millet adına dile getiriyorlar. Birkaç aydın dışında hunu anlayan yok gibi. O aydınlar da, sosyal bir takım sözler ediyorlar..."
Bu tarz haklı eleştirileri oluyor yer yer bazı kesimlere. Ve bu cümlenin devamında Hikmet'in de su tarz düşüncelere sahip olduğunu söylüyor. Yani yukarda da dediğim gibi kendisini ve yarattığı karakterleri bir görüyor aslında Atay. Belki de bu yüzden direkt kendinden değil onlardan bahsederek yazdıklarını da günlük olarak görüyor çünkü onları anlatmak aslında kendini anlatmak, kendine bir oyun sahnesi kurmak belki de?..
"Tutunamayanlar'dan daha canlı ve entrikalı bir olay istiyorum. Biraz hareket olsun istiyorum. Bu olay sosyal mücadele olabilir. Bu olay için de ikinci derecede yeni tipler olmalı." demiş bir yerde 'Tehlikeli Oyunlar' için.
Bir yerde söylediği birkaç cümleyi sadeleştirmeye çalışırken ortaya şunlar çıktı:
“İnsan bazen konuşur gibi yazabilir, bazen de yazar gibi konuşabilir. Özellikle uzun ve karmaşık cümlelerin özel bir tadı vardır. Çünkü insan zihni aslında düşünürken çok düzenli düşünmez; düşünceler birbirine karışır, dallanır budaklanır.”
Yani: İnsan kafasının içindeki düşünceler düz ve kısa değildir. Bu yüzden uzun, karmaşık cümleler bazen düşüncenin gerçek haline daha yakın olabilir.
Sonra şu soruyu soruyor:
“Ben Türkçeyi nasıl öğrendim? Yazı dilini nasıl edindim?”
Burada kastettiği: İnsan kendi yazı üslubunu nasıl oluşturur?
Yazarken kullandığı dil nereden gelir?
Sonra T. S. Eliot’tan söz ediyor: Eliot’ın düşüncesine göre yazı dili aslında konuşma dilinden doğar ama hiç kimse tam olarak kitaplarda yazıldığı gibi konuşmaz. Oğuz Atay da diyor ki:
“Ben de dilimi birçok kitaptan süzerek öğrendim galiba.”
Yani okuduklarından etkilenerek kendi üslubunu kurmuş. Ama ardından kendinden şüphe ediyor:
“Peki tatsız, kötü kurulmuş cümleleri nereden buldum? Onlar sadece bana mı ait?”
Bu çok önemli bir bölüm çünkü: Kendi yazarlığını sorguluyor.
“Güzel olanları kitaplardan öğrendim ama kötü taraflar tamamen bana mı ait?” diye düşünüyor.
Bir tür özgüvensizlik ve kendini eleştirme var. Sonra aklına şu cümle geliyor: “Beni gayri ciddiye alıyorsunuz.”
Yani: “Beni ciddiye almıyorsunuz.”
“Benim söylediklerimi önemsemiyorsunuz.”
Bu da onun anlaşılmama hissini gösteriyor. (Ki zaten hep bir anlaşılmama hissi, korkusu ya da gerçeği var Atay'ın)
"Bradley (İngiliz eleştirmen) diyor ki: Orta Çağ insanı, trajediyi, Talih'in kendisine
gönderdiği önüne geçilmez bir yıkım olarak görüyordu; Shakespeare, trajediyi bunun ötesine götürdü, bu unsura ek olarak, trajedinin aynı zamanda insanların -Shakespeare'de bunlar büyük insanlar, krallar vs.- hareketleri sonucu meydana geldiğini ifade etti. Hikmet'in trajedisinde, bence önemli unsur, bütün yıkımların onun davranışlarından doğması ve fakat onun, bütün bu felaketleri 'Talih'in Kudreti'ne bağlamasıdır.'
Diyor ama düşünüyorum gerçekten Hikmet'in yaşadığı bütün yıkımlar onun suçu muydu?..
Hikmet, her şeyden, herkesten bir yerden sonra gidiyor diyor. "Belki de yarım yaşantılar sürdürerek, bütün ölümlerden kaçıyor" diyor Atay.
Devamı yorumlarda...
Başlangıç/Bitiş:
9 mayıs cumartesi
11 mayıs pazartesi-2026
Web yapım aşamasındadır.
En iyi deneyim için mobil uygulamamızı indir.
En iyi deneyim için mobil uygulamamızı indir.
●Burada paylaşacağım bilgilerin bazılarını kitabı okurken anlamaya çalışarak kendim not çıkardım, bazılarını ise işin içinden çıkamayınca yapay zekanın yardımıyla sadeleştirdim. Buraya yazdıklarımdan çok daha fazlası vardı kitapta ama kitap gerçekten anlaşılması zordu benim için. Biraz karışıktı da hatta umarım buraya…devamı
_nyctophilia_
Çok güzel yazmışsın, kalemine sağlık gerçekten
1m
1 beğeni
Yanıtla
—— Yanıtları gör (11)
zelda_
8 Nisan 1975 Sanıyorum iki gün sonra Halit’le Aşk-ı Memnu üzerine televizyonda bir konuşma yapacağız. Mai ve Siyah, Kırık Hayatlar,…devamı8 Nisan 1975
Sanıyorum iki gün sonra Halit’le Aşk-ı Memnu üzerine televizyonda bir konuşma yapacağız. Mai ve Siyah, Kırık Hayatlar, Aşk-ı Memnu’yu arka arkaya okudum. Halit’in de dediği gibi, Halit Ziya Uşaklıgil insana ve onun ruhsal durumlarına eğilmek bakımından bana benziyor. Ayrıca Kırık Hayatlar ve hâlâ Mai ve Siyah’taki “tutunamayan” tiplerle bir duygu benzerliği de söylenebilir.
Ahmet Cemil, büyük hülyalarının yanı sıra küçük hesapların da etkisiyle sönüp gidiyor. Halit Ziya’da bana yakın gelen bir yön de kahramanlarının sürekli olarak kendileriyle hesaplaşmalarıdır. Evet, zayıf iradeleri ve önleyemedikleri kaderleri sonucu bu...
Bu arada Halit Ziya'nın bir sözü, kitapta geçince bırakmak istedim:
"Ben ne yapmışsam iyi yapmak kastıyla yaptım; muvaffak olamadıysam bunun kabahati niyetimde değildir."
Oğuz Atay Özellikle Arnold J. Toynbee’den etkilenmiş görünüyor.
Oğuz Atay’ın istediği şey:
Türkiye’nin ruhunu araştıran bir roman yazmak.
Bir tür: toplumsal dedektiflik.
2. “Her şeyden biraz biraz okuyorum”
Şunları okuduğunu söylüyor:
Ludwig Wittgenstein
Eric Berne
Albert Camus
Ahmet Hamdi Tanpınar
Halit Ziya Uşaklıgil
Sigmund Freud
Bu çok önemli çünkü Oğuz Atay: felsefe, psikoloji,
tarih, roman hepsini bir araya getirmeye çalışıyor.
3. Toynbee’nin tarih anlayışı
Toynbee’ye göre tarih:
sadece küçük ayrıntıları toplamak değildir.
Oğuz Atay burada iki tarihçi tipini karşılaştırıyor:
Birinci tip: küçük belgelerle uğraşır, ayrıntıya boğulur,
büyük resmi kaçırır.
İkinci tip: tarihe bütün olarak bakar,
toplumların ruhunu anlamaya çalışır.
Oğuz Atay ikinci tipe yakın hissediyor kendini.
4. “Kılık kırk yarıcı tarihçiler”
Burada bazı akademisyenlerle dalga geçiyor.
Diyor ki: bazı tarihçiler sadece küçük ayrıntılarla uğraşıyor, küçük hata yakalayınca çok önemli iş yapmış gibi davranıyor.
Toynbee buna:
“Tarihsel düşüncenin sanayileşmesi” diyor.
Yani: herkes küçücük bir parçaya sıkışıyor,
büyük düşünce kayboluyor.
5. “Sanayi gibi tarihçilik”
Bu çok ilginç bir benzetme.
Nasıl fabrikada:
iş bölümü varsa,
herkes minicik bir parçayı yapıyorsa,
akademide de:
herkes küçücük uzmanlık alanına kapanıyor.
Ve sonuçta:
Tarihin ruhu kayboluyor.
6. “Kilinin kölesi olan çömlekçi”
Toynbee’nin metaforu.
Şunu demek istiyor:
İnsan bazen kullandığı malzemenin esiri olur.
Tarihçi de: elindeki belgeye, arşive, veriye fazla bağımlı hale geliyor.
Ve büyük resmi unutuyor.
7. “Ansiklopedik dil”
Burası çok Oğuz Ataylık.
Diyor ki: Bugünün dili:
duygusuz,
mekanik,
ruhsuz.
Mesela:
bir insanla,
bir nesne aynı tonda anlatılıyor.
“Demir ve Demirel aynı duyarsızlıkla anlatılıyor” derken bunu kastediyor.
Yani:
İnsan canlılığını kaybediyor.
8. “Milli Görüş” meselesi
Buradaki “milli görüş” siyasi partiden çok:
dar milliyetçi bakış anlamında.
Toynbee’ye göre bazı tarihçiler:
kendi milletlerini merkeze koyuyor,
dünyayı sadece oradan görüyor.
Örneğin: Fransız tarihçi Camille Jullian her döneme:
“Fransa” gözlüğüyle bakıyor.
Yani geçmişte bile:
bugünkü Fransa fikrini arıyor.
Toynbee buna karşı çıkıyor.
9. Oğuz Atay’ın burada ilgisini çeken şey ne?
Aslında şu:
İnsanlar tarihi bile kendi dar kimlikleriyle okuyor.
Ve bu:
gerçeği küçültüyor,
insanı kapatıyor.
Oğuz Atay daha geniş bir bakış istiyor:
sadece Türk tarihi değil,
sadece Batı değil,
insanlığın ortak ruhu.
10. “Tarih canlıların bilimidir”
Çok önemli bir fikir.
Toynbee’ye göre tarih:
kuru belge işi değil,
yaşayan toplumların hikâyesi.
Oğuz Atay da bunu seviyor çünkü:
insan ruhuna önem veriyor,
mekanik düşünceden nefret ediyor.
11. Bu metnin altında aslında ne var?
Bence şu soru:
“Türkiye’yi gerçekten nasıl anlayabiliriz?”
Sadece:
arşivle mi?
ideolojiyle mi?
milliyetçilikle mi?
Batıcılıkla mı?
Hayır.
Oğuz Atay:
insanı,
korkuları,
tarihi,
dili,
bilinçaltını,
kültürü bir arada anlamaya çalışıyor.
O yüzden günlüklerinde:
Freud’dan,
Wittgenstein’dan,
Toynbee’den,
Tanpınar’dan aynı anda söz ediyor.
Türkiye’nin Ruhu adlı bir kitap yazmayı düşünmüş ama bunu yapamadan vefat etmiştir ne yazık ki. Ve bu kitaba dair de notlar düşmüş 'Günlük'e
"Eylembilim diye başlayıp yarım kalan hikayeyi kısa bir roman haline getirmek istiyorum..." diyor.
İlk defter denilen kısımda burada anlatıklarım ve daha nicesi yani daha birçok kitap taslağı, düşüncesi, nice karakter, birçok yazar ve onların düşüncesinden sonra, ikinci bir deftere, kısa bir deftere geçiliyor ve o defterdeyse Londra'daki ameliyattan sonra sadece ameliyat ve hastane izlenimlerini anlatıyor son birkaç sayfa ise kendisine ve ailesine ait birkaç fotoğraf var
1m
Yanıtla
zelda_
22 Mart 1975 tarihinde: Kemal Tahir'i anma gününde Halit Refik'in teklifi, isteği ile kendisinin de konuşma yapacağını söylüyor ve konuşmanın…devamı22 Mart 1975 tarihinde:
Kemal Tahir'i anma gününde Halit Refik'in teklifi, isteği ile kendisinin de konuşma yapacağını söylüyor ve konuşmanın özeti şu şekilde:
Burada Oğuz Atay, Kemal Tahir hakkında konuşma hazırlığı yapıyor gibi. Ama aslında sadece Kemal Tahir’i değil, “dürüst düşünür” dediği insan tipini anlatıyor.
Önce Kemal Tahir kimdi kısaca:
Osmanlı’yı,
Türkiye toplumunu,
köyü,
devleti,
tarihi anlamaya çalışan büyük romancılardan biri.
Yorgun Savaşçı en önemli eserlerinden biridir.
Şimdi Oğuz Atay’ın söylediklerini açalım.
1. “Rahmet Yolları Kesti” ve “Yorgun Savaşçı”
Atay burada Kemal Tahir’in yazarlığını övüyor.
Şunu söylüyor:
Kemal Tahir olay anlatmayı çok iyi biliyor.
İnsanları,
doğayı,
toplumu bir arada canlı biçimde verebiliyor.
“Meddah” benzetmesi de önemli.
Meddah:
eski Osmanlı hikâye anlatıcısıdır.
Taklit yapar,
insanları canlandırır,
konuşmaları canlı verir.
Atay’a göre Kemal Tahir:
Doğulu hikâye anlatıcılığıyla Batı roman tekniğini birleştirmiş.
Bu onun için büyük başarı.
2. “Kemal Tahir görüş değiştirirdi”
Bu bölüm çok önemli.
Bazıları Kemal Tahir’i eleştiriyormuş çünkü:
fikirlerini değiştiriyor,
önce söylediğini sonra eleştiriyor.
Ama Oğuz Atay diyor ki:
Hepimiz değişiyoruz zaten.
Sadece:
kendi değişimimizi normal görüyoruz,
başkasının değişimini suç gibi görüyoruz.
Çok doğru bir psikolojik gözlem bu.
3. “Başkalarının elleri anımızı devşiriyor”
Bu cümle biraz şiirsel.
Şunu demek istiyor:
insanlar başkalarının geçmişindeki sözleri topluyor,
sonra onları yargılamak için kullanıyor.
Yani:
“Bak sen eskiden böyle diyordun!”
Oğuz Atay buna karşı çıkıyor.
Çünkü ona göre:
İnsan düşünerek değişebilir.
Ve bu utanılacak değil, değerli bir şeydir.
4. “Kemal Tahir’in mizahı”
Burada önemli bir edebiyat eleştirisi yapıyor.
Diyor ki: Kemal Tahir’in mizahı:
ucuz değil,
basit şaka değil,
karakterlerden doğuyor.
Yani insanları sadece komik olsun diye kullanmıyor.
Mesela bazı yazarlar:
sakarlık,
gariplik,
bozukluk üzerinden güldürür.
Atay buna karşı.
“Bozuk makina düzelirse ne olacak?” derken şunu kastediyor:
Eğer mizah sadece geçici bir aksaklığa dayanıyorsa derin değildir.
Kemal Tahir’in mizahıysa:
insan doğasından,
karakterlerden,
toplumun çelişkilerinden geliyor.
5. “Olumsuz yanlarını eleştirmeyeceğim”
Bu çok olgun bir bölüm.
Atay diyor ki:
Bir yazarda beni rahatsız eden şey bazen benim kişisel yapımdan kaynaklanır.
Yani:
her anlaşmazlık objektif değildir,
bazen karakter uyuşmazlığıdır.
Bu yüzden:
“Onun eksiklerini sayıp dökmek yerine güçlü yanlarına bakacağım.”
6. “Kendisiyle hesaplaşmak”
Bence metnin en önemli kısmı bu.
Atay’a göre Kemal Tahir’in en değerli yanı:
Kendi eski fikirleriyle bile hesaplaşabilmesi.
Yani:
“Ben yanılmışım” diyebilmesi.
Oğuz Atay bunu Türkiye’de çok nadir görüyor.
Çünkü çoğu insan:
fikrine yapışıyor,
değişmekten korkuyor,
hata kabul etmiyor.
Kemal Tahir ise:
kendi düşüncesini yeniden sorguluyor.
Atay bunu çok büyük bir cesaret sayıyor.
7. “Kendisiyle hesaplaşmadan toplumla hesaplaşılmaz”
Son cümle çok güçlü.
Şunu söylüyor:
Eğer insan önce kendisini sorgulamıyorsa, toplumu eleştirmesi samimi olmaz.
Yani gerçek düşünür:
önce kendi yanlışlarını görmeli,
sonra dünyayı eleştirmeli.
Bu aslında Oğuz Atay’ın kendi hayatındaki en büyük meselelerden biri.
Çünkü o da sürekli:
kendini sorgulayan,
kendi düşüncelerinden şüphe eden,
kendiyle kavga eden bir yazardı.
Bu yüzden Kemal Tahir’de sevdiği şey:
kesin doğrular değil, düşünmeye devam etme cesareti.
1m
Yanıtla
zelda_
Sayfa 128-140 arasında Atay'ın anlattıklarının sadeleştirilmiş hali: Bu bölümde Oğuz Atay çok büyük bir meseleyle uğraşıyor: “Türk halkı kimdir, Türk…devamıSayfa 128-140 arasında Atay'ın anlattıklarının sadeleştirilmiş hali:
Bu bölümde Oğuz Atay çok büyük bir meseleyle uğraşıyor:
“Türk halkı kimdir, Türk aydını neden halktan koptu ve neden sahici bir kültür kuramıyoruz?”
Bu metin biraz öfkeli, biraz umutlu, biraz da kırgın bir manifesto gibi.
Şimdi ana düşünceleri sade sade açalım.
1. “Türk milleti evrenseldir”
Bu ilk cümle çok önemli.
Oğuz Atay şunu söylüyor:
Türk insanı yalnızca Doğulu değildir, yalnızca Batılı da değildir.
Biz:
hem Doğu’yu anlayabiliriz,
hem Batı’yı hissedebiliriz.
Bu yüzden “evrensel” olduğumuzu düşünüyor.
Osmanlı’nın büyüklüğünü de burada görüyor:
farklı kültürlerle temas etmiş,
farklı insanlarla yaşamış bir yapı olması.
Ama burada milliyetçi slogan atmıyor aslında. Daha çok:
“Biz sandığımız kadar dar bir toplum değiliz” demek istiyor.
2. “Türk aydını halkına yabancılaştı”
Metnin ana derdi bu.
Ona göre Türkiye’deki aydın:
halkı gerçekten tanımıyor,
halka yukarıdan bakıyor,
halktan utanıyor,
Batılı görünmeye çalışıyor.
Ve bu yüzden:
Kendi ülkesinde bile yabancı gibi hissediyor.
Bu çok Oğuz Ataylık bir duygu aslında:
aidiyetsizlik,
yabancılaşma,
köksüzlük.
3. “Batıcılar da gericiler de gerçeğin sadece bir tarafını görüyor”
Burada hem Batıcıları hem de aşırı gelenekçileri eleştiriyor.
Batıcılar:
halkı küçümsüyor,
Batı’yı taklit ediyor,
kendi kültüründen utanıyor.
Gelenekçiler:
eskiyi kutsuyor,
çağdaş dünyadan korkuyor.
Oğuz Atay’a göre ikisi de eksik.
Çünkü:
Gerçek insanı tam olarak göremiyorlar.
4. “Biz geri kalmış değiliz, fakir düşmüş bir soyluyuz”
Bu çok şiirsel bir cümle.
Şunu demek istiyor:
“Biz değersiz bir toplum değiliz; sadece tarih içinde yoksullaşmış, gücünü kaybetmiş bir toplumuz.”
Yani aşağılık kompleksi kurulmasına karşı çıkıyor.
5. Batı eleştirisi
Burada Batı’yı çok duygusal bir yerden eleştiriyor.
Diyor ki:
Batılı insan analiz eder,
inceler,
sınıflandırır, ama gerçekten hissetmez.
Mesela:
bir Afrikalıyı,
bir Türk’ü,
bir Hintliyi içten anlayamaz diyor.
Çünkü ona göre Batı:
fazla hesapçı,
fazla çıkarcı,
fazla mesafeli.
Buna karşı Türk insanında:
sıcaklık,
samimiyet,
duygusal yakınlık olduğunu düşünüyor.
6. “Batılı değerlendirir, biz severiz”
Bu cümle bütün bölümün özeti gibi.
Mesela:
William Shakespeare’in Hamlet eserini,
Nikolay Gogol’un Palto eserini,
John Steinbeck karakterlerini bizim insanımızın daha içten hissedebildiğini düşünüyor.
Yani:
“Biz başka kültürlere bile sevgiyle yaklaşabiliyoruz.”
7. “Ama Batı’ya düşman olmak da yanlış”
Bu önemli çünkü Oğuz Atay kör bir Batı düşmanlığı yapmıyor.
Diyor ki:
“Biz hem Doğu’ya hem Batı’ya sahip çıkabiliriz.”
Yani:
ne tamamen Batı’yı reddedelim,
ne tamamen taklit edelim.
8. “Batılı diplomatları taklit ediyoruz”
Burada yapay modernleşmeyi eleştiriyor.
Diyor ki:
samimiyetimizi kaybediyoruz,
doğal halimizden utanıyoruz,
soğuk ve yapmacık olmaya çalışıyoruz.
Yani:
Kendi doğallığımızı bastırıyoruz.
9. “Aydın halkı turistik eşya gibi gösteriyor”
Burası çok sert.
Bazı yazarların:
köylüyü,
işçiyi,
fakiri gerçekten anlamadan yazdığını söylüyor.
Yani halkı:
“Bakın ne ilginç insanlar” diye sergiliyorlar.
Sanki:
duvara asılan kilim,
folklor malzemesi gibi.
Gerçek sevgi yok diyor.
10. “Köyden gelen aydın da bozuluyor”
Oğuz Atay’a göre sorun sadece şehirli elitlerde değil.
Halkın içinden gelen aydın bile:
şöhret,
kabul görme,
burjuvalaşma uğruna köklerinden kopuyor.
Sonra:
salon insanı,
meyhane entelektüeli oluyor.
11. “Halk aydından ileride olabilir”
Bu çok ilginç bir fikir.
Normalde:
“Aydın halkın öncüsüdür” denir.
Ama Oğuz Atay diyor ki:
Belki artık halk daha gerçek bir dönüşüm yaşıyor ama aydın geride kaldı.
Yani halk:
kendi bilincini arıyor,
kendini anlamaya çalışıyor, ama aydın hâlâ eski kalıplarda.
12. “Kültür gangsterleri”
En sert bölümlerden biri.
Burada bazı:
edebiyat çevrelerini,
ideolojik grupları,
dergi çevrelerini eleştiriyor.
Diyor ki:
ödülleri birbirlerine veriyorlar,
aynı oyunu oynuyorlar,
aslında samimi değiller.
İlerici-gerici kavgasının bile bazen sahte olduğunu düşünüyor.
13. Sağ ve sol eleştirisi
Çok ilginç biçimde iki tarafı da eleştiriyor.
Bazı solcular:
halka tepeden bakıyor,
yaşamla bağları kopuk,
sloganlarla yaşıyor.
Bazı muhafazakârlar:
hayattan korkuyor,
kadından korkuyor,
eğlenmekten korkuyor,
dünyadan korkuyor.
Ve ikisi de:
Gerçek insanı unutuyor.
14. “Kapıkulu zihniyeti”
Osmanlı’daki “kapıkulu” sistemi:
devlete bağlı,
sorgulamayan,
güce hizmet eden insan tipi.
Oğuz Atay diyor ki:
Bugün de bazı aydınlar sadece güçlü olana hizmet ediyor.
İdeolojiyi gerçekten yaşamadıklarını düşünüyor.
15. “Aydının kendisiyle hesaplaşması lazım”
Son bölümde çağrı yapıyor:
Yazar önce kendini sorgulamalı.
Yani:
sahte tavırlarını,
korkularını,
çıkarlarını görmeli.
Ve edebiyat bunu yapmalı.
Bu bölümün genel ruhu şu:
Oğuz Atay:
halkı romantikleştirmiyor ama seviyor,
aydını tamamen reddetmiyor ama sert eleştiriyor,
Batı’yı reddetmiyor ama kör taklidi eleştiriyor,
1m
Yanıtla
zelda_
Oğuz Atay, sayfa 118 de psikolog Eric Berne’in fikirlerinden etkilenerek insanların ilişkilerini anlatmaya çalışıyor. Özellikle de Berne’ün Games People Play…devamıOğuz Atay, sayfa 118 de psikolog Eric Berne’in fikirlerinden etkilenerek insanların ilişkilerini anlatmaya çalışıyor. Özellikle de Berne’ün Games People Play (“İnsanların Oynadığı Oyunlar”) kitabından.
Bu bölüm aslında Oyunlarla Yaşayanlar’ın düşünsel temelini oluşturuyor. Çünkü burada “oyun” kelimesi gerçek tiyatro oyunu değil; insanların günlük hayatta oynadığı psikolojik roller anlamında kullanılıyor.
Şimdi sadeleştirelim.
1. “Sırt okşama” ne demek?
Berne’e göre insanın en temel ihtiyacı:
fark edilmek, kabul edilmek, önemsenmek.
Bebek örneği veriyor: Bir çocuğun sırtı okşanınca,
sevildiğini,
güvende olduğunu,
var olduğunu hisseder.
Oğuz Atay bunu Türkçedeki deyimlerle bağlıyor:
“Sırtını sıvazlamak”
“Belini doğrultmak”
Yani insan:
övülmek,
takdir edilmek,
onay görmek ister.
2. “Beni tanı, seni tanıyayım”
Burada toplumdaki yapay ilişkileri eleştiriyor.
Şunu diyor:
İnsanlar çoğu zaman gerçek ilişki kurmuyor. Onun yerine birbirlerini:
pohpohluyor,
karşılıklı onaylıyor,
“sen bana iyi davran, ben de sana iyi davranayım” ilişkisi kuruyor.
Yani:
Samimi ilişki yerine sosyal oyun oynuyorlar.
Bugün bile çok tanıdık aslında:
karşılıklı iltifat,
çıkar ilişkileri,
birbirini kollama,
“beni destekle ben de seni destekleyeyim.”
Oğuz Atay buna:
“karşılıklı sırt okşama” diyor.
3. “Her oyun hiç yoktan iyidir”
Bu çok önemli.
Berne’e göre insan:
yalnız kalmaktansa,
sahte bile olsa ilişki kurmayı tercih eder.
Yani:
İnsanlar gerçek bağ kuramasa bile oyun oynar.
Çünkü boşluk ve yalnızlık daha korkutucudur.
4. “Oyun ciddi olabilir ama gerçek değildir”
Burada çok derin bir fikir var.
İnsanların oynadığı bu psikolojik oyunlar:
çok ciddi görünebilir,
kavgalara,
aşklara,
acılara,
hatta hayatların mahvolmasına yol açabilir.
Ama yine de bunlar:
gerçek yakınlığın yerine geçen şeylerdir.
Mesela:
biri sürekli mağdur rolü oynar,
biri sürekli kurtarıcı olur,
biri sürekli üstün görünmeye çalışır…
İlişki vardır ama tam samimiyet yoktur.
5. “Gerçek ilişkinin yokluğu”
Oğuz Atay burada insanların:
korkuları,
çekingenlikleri,
duvarları yüzünden gerçek sevgi kuramadığını söylüyor.
“Sevgi dolu yaratış eksikliği” dediği şey:
İnsanların birbirine gerçekten açılmaması.
Bu yüzden herkes rol oynuyor.
Ve bu tam Oğuz Atay dünyası:
insanlar maskeli,
içten değil,
birbirine ulaşamıyor.
6. “Can sıkıntısı ve oyun”
Berne’e göre insanlar zamanı doldurmak zorunda.
Çünkü boşluk hissi zor.
Bu yüzden:
dedikodu,
tartışma,
küçük dramalar,
ilişkilerde oyunlar ortaya çıkıyor.
Oğuz Atay da:
“Kötü oyunlar, iyi yaşanamayan hayatın sonucudur” demek istiyor.
7. “Zamanı düzenleme yolları”
Burada Berne’ün sınıflandırmasını yazmış.
İnsan zamanı şöyle geçirir diyor:
Vakit geçirme
→ boş sohbetler, gündelik konuşmalar
Ayin
→ toplumsal ritüeller, formal davranışlar
Oyun
→ psikolojik roller ve manipülasyonlar
Yakınlık kurma
→ gerçek samimiyet
Eylem
→ gerçekten üretmek, çalışmak, yaratmak
Berne’e göre en zor ama en gerçek şey:
gerçek yakınlık kurmak.
8. “Çocuk – olgun – ebeveyn”
Bu da Berne’ün çok ünlü fikri.
İnsan kişiliğinde üç taraf olduğunu söyler:
Çocuk
duygusal,
yaratıcı,
dürtüsel tarafımız.
Ebeveyn
kuralları koyan,
yargılayan,
öğreten tarafımız.
Olgun (yetişkin)
mantıklı,
dengeli,
gerçekçi tarafımız.
Oğuz Atay özellikle “çocuk” kısmıyla ilgileniyor çünkü:
yaratıcılığın,
oyun kurmanın,
sanatın orada olduğunu düşünüyor.
Ama toplum insanı bastırıyor.
9. “Oyun nedir?”
Son cümle çok önemli:
“Oyun, görünen ilişkiyle gerçek ruhsal ilişkinin çelişmesidir.”
Yani dışarıda başka şey olur, içeride başka şey.
Örnek:
biri yardım ediyor gibi görünür ama aslında üstünlük kuruyordur,
biri seviyor gibi görünür ama aslında onay bekliyordur,
biri tartışıyor gibi görünür ama aslında ilgi istiyordur.
Yani görünürdeki ilişki başka, gerçek psikolojik ihtiyaç başka.
Bütün bunlar neden Oğuz Atay için önemli?
Çünkü onun romanlarındaki insanlar:
gerçek ilişki kuramaz,
sürekli rol yapar,
oyun oynar,
birbirine ulaşamaz.
Bu yüzden Tutunamayanlar ve Oyunlarla Yaşayanlar’da insanlar:
hem komik,
hem trajik,
hem samimi olmak isteyen,
hem de samimiyetten korkan kişilerdir.
1m
Yanıtla
zelda_
90-104 sayfaları arasında Atay'ın anlattıklarını sadeleştirince ortaya şöyle bir eleştiri çıkıyor ki bu sayfalarda birçok şeyi eleştirir yazar: Osmanlı’yı, Türkiye…devamı90-104 sayfaları arasında Atay'ın anlattıklarını sadeleştirince ortaya şöyle bir eleştiri çıkıyor ki bu sayfalarda birçok şeyi eleştirir yazar:
Osmanlı’yı,
Türkiye toplumunu,
devleti,
aydını,
korkuyu,
halkı,
sanatın neden gelişemediğini,
birey olamama sorununu
aynı düşünce zinciri içinde anlatıyor.
Oğuz Atay’a göre bizim toplumumuz yüzyıllarca “kapalı”, korku üzerine kurulu bir düzen içinde yaşamış. Bu yüzden insanlar tam anlamıyla birey olamamış, özgür düşünce gelişememiş ve devlet karşısında hep çekingen kalmış.
1. “Yahya Kemal soru sorulmasından hoşlanmazdı” diyor.
Burada Yahya Kemal Beyatlı sadece bir kişi değil, bir zihniyetin sembolü.
Oğuz Atay diyor ki:
Osmanlı kültüründe “otoriteye soru sormak” hoş görülmezdi.
Büyük kabul edilen kişilere karşı tartışılmaz bir saygı vardı.
Yani: “Büyükler konuşur, küçükler dinler.”
Bu yüzden: eleştiri gelişmez, özgür düşünce gelişmez, herkes geleneği tekrar eder.
2. “Osmanlı gösterişi seviyordu”
Burada saray kültürünü eleştiriyor.
Diyor ki: tiyatro kötü görülüyor, resim günah sayılıyor, düşünceye şüpheyle bakılıyor.
Ve devlet her şeyin merkezinde: sanat bile,
eğitim bile, toplum bile, devlet için var.
Yani: İnsan için devlet değil, devlet için insan anlayışı.
3. “Halk kendi düzenini ayrı geliştirdi”
Burası çok önemli.
Oğuz Atay şunu söylüyor:
Sarayın dili başka, halkın dili başka olmuş.
Osmanlıca: ağır, karmaşık,
halkın anlamadığı bir dil.
Ama halk: kendi türkülerini,
hikâyelerini, gündelik dilini yaşamaya devam etmiş.
Ve sonunda Cumhuriyet kurulunca: sarayın dili ölüyor, halkın dili temel oluyor. Yani gerçek yaşam halkta kalmış.
4. “Kafka gibi bir devlet”
Burada Franz Kafka’ya gönderme yapıyor.
Kafka’nın dünyasında:
insanlar neden suçlu olduğunu tam bilmez,
devlet anlaşılmazdır,
bürokrasi dev bir duvar gibidir.
Oğuz Atay diyor ki:
Osmanlı’nın devlet yapısı da buna benziyor.
Yani: devlet ulaşılmaz,
karmaşık, korkutucu,
halktan kopuk.
5. “Eleştiri yoktur, birey yoktur”
Bu bölüm çok sert bir eleştiri.
Diyor ki: Divan şiiri sürekli aynı şeyleri tekrar ediyor,
özgünlük yok, herkes ustasını taklit ediyor.
Çünkü bireycilik gelişmemiş.
Yani: İnsan kendi sesini bulamıyor.
Bu yüzden: özgün sanat az,
özgür düşünce az,
felsefe az.
6. “Temel duygu korku”
metnin merkezi burası:
Oğuz Atay’a göre bizim toplumun temel duygusu:
korku. Nelerden korku?
devletten, cezadan,
farklı düşünmekten,
sanattan, felsefeden,
özgürlükten hatta gerçeklerden.
Ve diyor ki: İnsan sürekli suç işlemiş gibi hissetsin isteniyor. Çok çarpıcı bir fikir bu. Kurallar net değil. Ceza bazen var bazen yok. Bu yüzden insan: sürekli tedirgin, sürekli boynu eğik.
Yani: “Her an başına bir şey gelebilir” duygusu.
7. “Asıl suç: gerçeği aramak”
Burada şunu söylüyor:
Sistemin affetmediği şey:
gerçeği araştırmak,
sorgulamak, oyunu fark etmek. Bu yüzden tehlikeli sayılan şeyler: bilim, felsefe, roman, modern sanat. Çünkü bunlar insanı düşündürür.
8. “Halk başka, sahte aydın başka”
Oğuz Atay halkı tamamen kötü görmüyor.
Tam tersine: halkın içinde canlılık olduğunu düşünüyor, türkülerde,
sözlü kültürde, halk hikâyelerinde gerçek hayatın yaşadığını söylüyor.
Ama bazı aydınları eleştiriyor: halka yukarıdan bakıyorlar, aslında rahat yaşam istiyorlar,
idealleri samimi değil.
Yani: “Toplumculuk yapıyor gibi görünüyorlar ama gerçekten halkı yaşamıyorlar.”
9. “Birey olamamış toplum”
En önemli fikirlerden biri bu. Oğuz Atay’a göre:
insanlar tam birey olamamış, sürünün parçası gibi yaşamış.
Bu yüzden: güçlü kişilik az,
bağımsız düşünce az,
herkes birbirine benziyor.
Ama bazı insanlar sıçrama yapıyor: bilinç kazanıyor,
toplumun farkına varıyor,
acı çekiyor. Onun roman kahramanları genelde böyle insanlar.
10. “Batılılaşma da yüzeysel kaldı”
Burada modern Türkiye’yi eleştiriyor.
Diyor ki: büyük caddeler,
apartmanlar, partiler,
gösterişli hayatlar var ama içleri boş.
Yani: Gerçek bir modernleşme değil, taklit.
“Batılı ağabeylerin sönük kopyaları” derken bunu kastediyor.
11. “Askerlik ve devlet”
Çok önemli bir nokta daha:
Oğuz Atay’a göre askerlik:
bireyi eritiyor, kişiyi büyük bir yapının parçası haline getiriyor. İnsan kendi kimliğini bulamadığında:
“Bir yapının parçası olmak” ona güven veriyor.
Bu yüzden: devletçilik,
otoriteye bağlılık,
güçlü lidere sığınma çok yaygın oluyor.
12. “Biz ne Doğuluyuz ne Batılı”
Diyor ki:
tam Doğu değiliz,
tam Batı değiliz,
arada kalmışız.
Ve bu yüzden: sürekli kimlik krizi yaşıyoruz.
13. Roman fikri
Aslında bütün bu sayfalar bir roman taslağı gibi.
Romanın kahramanı:
halktan kopmamış,
ama tamamen halkın içinde de olmayan,
bilinçli bir aydın.
Yani biraz Oğuz Atay’ın kendi kahramanları gibi:
yalnız, düşünen, topluma yabancı ama toplumu seven insanlar.
Kısacası Oğuz Atay burada şunu söylüyor: Bizim toplumumuz korku, devlet baskısı ve kapalı gelenekler içinde birey olmayı tam öğrenemedi. Bu yüzden hem Doğu’ya hem Batı’ya yabancı, kendine de tam güvenemeyen bir toplum ortaya çıktı. Ama yine de halkın içinde canlı ve gerçek bir taraf hâlâ yaşıyor.
1m
Yanıtla
zelda_
İnsanın farkında olmadan suçlu hale gelmesinden bahsediyor bir yerde Oğuz Atay. İlham aldığı eser ise Çehov'un 6. Koğuş'u. Orada da…devamıİnsanın farkında olmadan suçlu hale gelmesinden bahsediyor bir yerde Oğuz Atay. İlham aldığı eser ise Çehov'un 6. Koğuş'u. Orada da insanın akıl sağlığı, toplum ve adalet sistemi sorgulanır.
Oğuz Atay burada şunu düşünüyor:
“Ya insan aslında suç işlemediği halde, kendini suçlu hissetmeye başlarsa?”
Ve bunun nedenini “kanunların karmaşıklığına” bağlıyor.
Şunu demek istiyor:
Kurallar o kadar karışık,
hayat o kadar bürokratik,
neyin doğru neyin yanlış olduğu o kadar belirsiz olabilir ki, insan sonunda:
“Acaba ben farkında olmadan suç mu işledim?” duygusuna kapılabilir.
Bu suçluluk hissini de çok fiziksel anlatıyor:
baş ağrısı,
mide bulantısı,
kabus gibi bir duygu…
Yani yalnızca psikolojik değil, bedene çöken bir ağırlık gibi.
Sonra insanın iki noktaya sürüklendiğini söylüyor:
Hiçbir şey yapmamaya karar vermek
Çünkü ne yapsa yanlış olacak gibi hisseder.
Pasifleşir, korkar.
Kanuna gidip “beni yargılayın” demek istemek
“Ben suçlu muyum değil miyim artık biri karar versin” ihtiyacı.
Ama burada da başka bir sorun var:
Bürokrasi,
karmaşa,
sistemin düzensizliği, insana net bir cevap bile vermez.
Bu yüzden kişi sürekli askıda kalır:
ne tam suçlu,
ne tam masum hisseder.
Bu fikir biraz Franz Kafka’nın dünyasını da andırıyor aslında. (Ki zaten Atay, Kafka'dan da çok etkilenen ve onu seven biri) Özellikle Dava gibi:
Sebebini tam bilmeden suçluluk hisseden insan,
anlaşılmaz sistemler,
bitmeyen huzursuzluk…
Birkaç yerde Shakespeare'den, onun 'Hamlet' eserinden ve bir yerde de oradaki karakterlerden biri olan Polonius'tan, ona benzettiği birilerinden ve bu oyunu ilk izlediği zamandan, oyunculardan bahsediyor. (Hamlet'i okumak artık şart oldu bana)
20 Ocak 1974 tarihinde
"Babama mektup için..."
diye başladığı bir yer var. Bu kısım için kitaba 'Korkuyu Beklerken' kitabındaki hikayelerden biri denilmiş ama bir yerde dinlediğime göre basası Cemil Bey'e yazılmış. Ama zaten dedim ya Atay da oyunla gerçek iç içe. Hepsi bir, hepsi aynı. Ve zaten şöyle bir cümle kullanıyor bu mektupta
"Yakın çevremde seninle ilgili bir anımı anlattığım zaman. 'ne güzel' diyorlar: bunu bir yerde kullansana.
Onun için, çok özür dilerim sevgili babacığım, seni de bir yerde, mesela bu mektupta kullanmak zorundayım."
Ağırlıklı olarak övgüler ve özlem olmak üzere yer yer de eleştiriler barındıran güzel bir mektup.
1m
Yanıtla