Günümüzden 2500 yıl önce yaşamış Çinli bilge Konfüçyüs şu sözleriyle dilin toplum için ne kadar önemli olduğunu vurgulamıştır: "Bir ülkenin yönetimini ele alsaydım yapacağım ilk iş, hiç kuşkusuz dilini gözden geçirmek olurdu.Çünkü dil kusurlu ise sözcükler, düşünceyi iyi ifade edemez.Düşünce…devamı
Web yapım aşamasındadır.
En iyi deneyim için mobil uygulamamızı indir.
En iyi deneyim için mobil uygulamamızı indir.
İnsanlar neden sınırlara saygı duymuyorlar beni delirtme noktasına getirdikten sonra ne anlamı var ki? Bir de buna üzülüyorum. Gerçekten bazı şeyleri halledememekten usandım. Hep aynı döngü çıkamıyorum içinden.
Laiklik amme hukukuna bağlı işlerde de, hususi hukukla idare olunan yerlerde de kendini gösterir.Amme hukukuyla idare edilen devlet işlerinde:1- En başta adalet gelir. Adaleti din adamlarının elinde bırakmaya lüzum ve sebep yoktur. Mahkeme, din farkı gözetilmeksizin, herkesin başvuracağı bir hacet…devamıLaiklik amme hukukuna bağlı işlerde de, hususi hukukla idare olunan yerlerde de kendini gösterir.Amme hukukuyla idare edilen devlet işlerinde:1- En başta adalet gelir. Adaleti din adamlarının elinde bırakmaya lüzum ve sebep yoktur. Mahkeme, din farkı gözetilmeksizin, herkesin başvuracağı bir hacet kapısıdır.2- Tedrisatta yine bu prensibe dayanılarak çocukları üstünde velayet hakkına malik olan baba ve analar, bu çocuklara istedikleri din dersini istedikleri yerde vermekte veya hiçbir din dersi vermemekte serbesttirler. Devletin bu bahiste çok mühim vazifesi vardır: Kendi azası olan memleket efradının okuması, geri kalmaması için her türlü tedbiri almak yalnız vazifesi değil, hakkıdır. Bugünkü ilerleme kanaati hiçbir memlekete bilgi alanında başka bir memleketten daha geride kalmaya müsaadesini vermez. Bu itibarla devlete herkesi hatta zor kullanarak okutmak hakkı verilmiştir; fakat fertleri okuturken, devlet bedava olan kendi mekteplerinde, hiç kimseye din öğretmek hakkına malik değildir. Her çocuk anne-babasının istediği dini öğrenecek veyahut hiçbir din öğrenmeyecektir. İşte öğretimde laiklik budur. (Öğretimde laiklik, bir memleket efradını sağlam yetiştirmek gayesini güttüğü için, bahsin en mühim kısmıdır ve her yerde çok ihtilafları mucip olmuştur. Bunun içindir ki, bu yazımıza son vermeden evvel bu kısım üzerinde tekrar ve daha etraflıca duracağız.)3- Laiklik maliye işlerinde de kendini gösterir. Din işleri için devletin kendi bütçesinden ve vilayet bütçelerinden para sarf edilemez. Çünkü din bir amme hizmeti değildir. Bu bütçeden verilebilecek para umuma ait olan işler içindir.4- Dinine bakılmadan bütün amme hizmetlerine ve memuriyetlere liyakatli olan herkes girebilmelidir. Bugün ileri memleketlerin hiçbirisinde mesela vekiller heyetini teşkil eden üyelerden hangisinin hangi dinde olduğunu soran ve araştıran yoktur.5- Yine bu kanaattedir ki, her yerde mezarlıklar hakkında çok serbest nizamlar konmuştur.Hususi hukukla idare edilen işlere gelince:1- Nüfus sicilleri vaktiyle hemen her tarafta din adamları tarafından tutulurdu, bu yanlıştı.2- Nikâh ve evlenme merasimi de din adamları tarafından yapılırdı. Bu da doğru değildi; artık dünyanın hiçbir yerinde böyle bir durum yoktur.Memleketin doğrudan doğruya hayatına taalluk eden bu işleri hükümet kendisi yapmaktadır.
3- Cenazelerin yalnız merasimlerinin ifasında değil, kaldırılması hususunda mutlaka din adamları vezifelendirildi; şimdi bu işi her yerde belediyeler yapmaktadır. Biz de bu yola girmiş bulunuyoruz
Serbest hükümet içinde serbest din kurumu." Din ve devlet işlerinin ayrılması lüzumunu gösteren başka bir formül de budur. Fransa meclislerinin kabul ettiği 1905 tarihli ayrılık kanununun prensibi en iyi bir surette bu formülle ifade olunabilir. Bu kanun hükümleri mevzumuzu aydınlatacak…devamıSerbest hükümet içinde serbest din kurumu." Din ve devlet işlerinin ayrılması lüzumunu gösteren başka bir formül de budur. Fransa meclislerinin kabul ettiği 1905 tarihli ayrılık kanununun prensibi en iyi bir surette bu formülle ifade olunabilir. Bu kanun hükümleri mevzumuzu aydınlatacak esaslar olduğu için bunlar üzerinde pek kısa da olsa şöylece durmakta fayda vardır:1- Devlet tarafından tanınmış hiçbir din yoktur: Devlet, vatan hürriyetinin ve âmme nizamının emrettiği tahdidat dairesinde din ayinlerinin serbestçe icrasını temin eder. Devlet hiçbir din tanımaz; umumi bütçeden hiçbir din masrafı vermez. Din, evvelce olduğu gibi, bir âmme hizmeti değildir; onun tatbikine çalışanlar memur değildir. Devlet için muhtelif dinler arasında fark yoktur. Devlet dinlerin hepsini himaye eder; kanun önünde yalnız eşit haklara sahip vatandaşlar vardır. Umumi bütçelerden din için masraf edilemeyeceği hakkındaki prensibin bir istisnası vardır ki o da, devletin yatılı mekteplerle, hastane, hapishane gibi umumi müesseselerin bütçesine para koymasıdır. Bu para, muhtelif din saliklerine sarf edileceği için tarafsızlığa aykırı sayılmaz. Belediye bütçesi umumi bütçe değildir ve belediyelerin birçok hususlarda dini masraflar etmesi kabul olunmuş, devlet şûrası da bu hususta müspet kararlar vermiştir.2- Ayin icrasına mahsus binalar: Bu binaların yalnız kullanılış hakkını kanun ruhban kurullarına bırakmıştır.3- Ruhbana ait mallar: Kanunun emrettiği şekil altında din cemiyetleri kurulacak ve bu mallar bu din cemiyetlerine devir olunacaktır.4- Din cemiyetleri: Kanun her kiliseye mensup dindarlara birer din cemiyeti kurmak müsaadesini vermişti. Bunlar "Association Cultuelle" adını taşıyacaktı. Bunlar birer hukuki şahsiyet olacaklardı. Bu cemiyetleri bilhassa her bölgede o bölgenin baş papazı kuracaktı. Katolik dininin en esaslı vasfının hiyerarşi denen sınıf silsilesi olduğunu, yani zirvede papanın ve en aşağıda köy papazının bulunduğunu düşünen kanun, Roma'ya bağlı bir baş papaz tarafından tasvip edilmeyen bir din cemiyetinin bir Katolik cemiyeti olamayacağını bildiği için bu husustaki hükmü pek geniş tutmuş idi. Bu cemiyetler kendi aralarında da birleşecek ve bir konfederasyon kurabileceklerdi. Devlet papazların tayininden kesin surette elini çekiyor, papaya tam bir serbesti bırakıyordu. Buna rağmen papa X. Pie bütün Katolik Fransızlara bu şekilde cemiyetler teşkilini yasak etti ve çok karışık bir durum hasıl oldu.
5- Din ayinlerinin inzibatı (Police des cultes): Kanunda her dinin serbestçe icrası hakkında olduğu gibi, herkesin hürriyetinin muhafazası hakkında da takyidi ahkâm vardır. Fransa'da zaten fiiliyatta girmiş olan din ayini serbestisini temin eden ilk kanun budur denebilir. Daha evvel ve Napolyon konkordası hukuken yürümekte iken Katoliklik bir amme hizmeti sayıldığı ve ruhbana umumi bütçeden maaş ve masraf verildiği gibi Protestanlık ile Yahudiliğin icrasına da ayrı ayrı nizamnamelerle müsaade edilmiş idi ve bu dinlerin de papazlarıyla hahamlarına umumi bütçeden maaş ve masraf verildiği için bunlar da birer amme hizmeti addolunurdu. Yani Protestanlık ve Yahudilik, bir din serbestisi dolayısıyla değil, fakat devlet tarafından masrafı verilen ve bu vesile ile kontrol edilen birer amme hizmeti oldukları için serbestiye maliktiler. Diğer herhangi bir dinin icrası, esas itibariyle yasaktı ve ancak hükümetten izin almaya mütevakkıftı. Bu din salikleri ancak devlet şurasından geçen bir karar ile mabet açabilirlerdi. Kanun bu yasakları kaldırmıştır. Bugün Fransa'da her din hiçbir müsaadeye ihtiyaç olmadan icra edilir. 1905 kanunu yeni bir dinin icrası için hükümete beyanname vermek külfetini koyduğu halde, bundan sonra çıkarılan 1907 kanunu bu külfeti de ortadan kaldırmıştır. Bu kanunlar din adamlarının yani "papazların" vatandaşlara karşı hakareti ihtiva eden sözlerini, yazılarını ve ilanlarını; kanunlara karşı mukavemeti havi sözlerini ve yazılarını; vatandaşların bir kısmını diğerleri aleyhine tahrik eden sözlerini ve yazılarını, umumi hükümler dairesinde, cezalandırmaktadır. İki kanunda da mevcut olan hükümler çok hürriyetperveranedir. Herhangi bir şahsı tehdit ile bir dinin ayinini icraya cebredeni veyahut o dinin icrası için para vermeye zorlayanı tecziye ettiği gibi aynı suretle yine bir şahsı herhangi bir dini icradan veya para yardımı yapmaktan mene icbar edeni de şiddetle cezalandırmaktadır. Denebilir ki bugün Fransa'da din meselesi ve pürüzlerini tanzim eden bu iki kanundur. 1907 kanununda kiliseler dışında yapılacak dini merasimde ne suretle hareket edileceğini, dini cenaze alaylarının yapılması şekillerini, din alametlerinin yalnız ayin yapılan yerlerde nasıl konulacağını gösteren çok etraflı hükümler vardır. Kanunlarda özellikle şu iki noktaya dikkat olunmuştur:Din ayinini herkes için kolay kılmak ve bu vesile başka hiçbir kimseyi rahatsız etmemek,Ayinin serbestisini bozacak olanlarla hükümetin gösterdiği kolaylığı kötüye kullananları cezalandırmak.Bu çok hürriyet koruyucu hükümlere rağmen papa, Fransa hükümetinin konkordayı böyle kanun ile ve bir taraflı olarak bozmasını bir türlü affetmedi ve kilise idarelerinde hasıl olan karışıklık durum uzun zaman sürdü. Hükümet lâkaydisini muhafaza etti. Nihayet 1924 senesinde papa —bu sefer Pie XI. idi— bir anlaşma yapmak istedi ve onun teklifi ile hükümet durumu hukukşinaslara incelettirdi. Kurulan hukukşinaslar heyeti bir "Din statüsü" yazdılar. Bu statünün meseleyi halleden ikinci maddesi şöyledir: "Böyle bir cemiyetin gayesi Katolik kilisesi anayasasına göre papadan inabe almış olan baş papazın yetkisi ve idaresi altında Katolik dini ayinlerinin idamesi ve masraflarının teminidir." Statünün bahsettiği cemiyet, ayrılık kanunu mucibince kurulup kendisine bütün din binalarının ve ruhban mallarının idaresi verilmek istenen "Association cultuelle"dir ki hukukşinaslar bunu cemiyetler kanununa aykırı görmediler. Pie X.'nin asla kabul etmediği bu cemiyetleri halefi kabul etti; fakat cemiyetlerin adının "Association diocésaine" olmasını istedi hükümet bu adı da kabul ettiği için Fransa din meseleleri üzerinde istediği sükuna kavuştu.Hülasa edersek diyebiliriz ki, bir memlekette vicdan hürriyeti dediğimiz din hürriyeti olmak için herkesin;a) İstediği şeye inanması ve bu inancını istediği gibi izhar etmesi, yani ayin yapması;b) Mabetlerin ve teferruatının serbestçe kurulması lazımdır.Fakat bu da yetişmez; mabetlerin, maksatlarına varmak ve yaşamak için menkul ve gayri menkul servete malik olmaları da lazımdır. Bu sebeple bir yerde din hürriyeti tam olmak için böyle tesisler yapmak, cemiyetler kurmak hürriyeti de mevcut olmalıdır.
XIX. asrın başlarında laiklik tabiri üstünde duran içtimaiyatçılar ve hukukçular bunu daha iyi ifade için devlet ile din kurumlarının ilişkilerini üç şekle ayırarak mütalaa etmişlerdir:Devlet din kurumuna tabidir (Teokrasi usulü)Din kurum veya kurumları devlete tabidir veyahut devletle birleşiktir (Hükümdarlık usulü)Din…devamıXIX. asrın başlarında laiklik tabiri üstünde duran içtimaiyatçılar ve hukukçular bunu daha iyi ifade için devlet ile din kurumlarının ilişkilerini üç şekle ayırarak mütalaa etmişlerdir:Devlet din kurumuna tabidir (Teokrasi usulü)Din kurum veya kurumları devlete tabidir veyahut devletle birleşiktir (Hükümdarlık usulü)Din ve devlet birbirinden tamamen ayrıdır (Hürriyet usulü)Bazı müellifler, bir de dördüncü olarak din kurumlarıyla devletin anlaşması usulünü kaydederler ki buna da, yukarıda gördüğümüz veçhile, "Konkorda usulü" adını verebiliriz. Birinci usul dünyada hükmünü senelerce yürüten usuldür ki, özellikle papaların cismani kuvvete malikiyetleri hasebiyle krallara tahakkümü ve bütün devlet işlerini ellerinde tutmalarını sağlamıştır, bugün artık böyle bir şey yoktur.İkinci usul din kurumlarının devlete tabiiyeti usulüdür. Bu, öteden beri Bizans Devleti usulü idi; burada devlet reisi olan imparator dinin de reisi idi. İslamiyette Peygamberimizin dini bir devlet kurduktan ve kendisi bu devletin başında dinin de reisi olduktan ve bu sıfatla cihazlar kazandıktan sonra dört halife ile Emevi Abbasi halifelerinin de din teşkilatını devlet içine alıp tabi kıldıklarını kabul etmek lazımdır. Osmanlı İmparatorluğu'nun da usulü bu idi. Özellikle hilafet Osmanlı padişahlarına intikal ettikten sonra bu vasıf daha iyi anlaşılmıştır. Bununla beraber İslam devletlerinde şeklin daha ziyade birinci usulü uygun olduğu iddiasını ilerisürenler de vardır. Şekil ne olursa olsun, herhalde din ve devlet işleri birbirinden ayrılmış değildir. Bugün Avrupa’da bu ikinci usulü uygun olmak üzere İngiltere’yi gösterebiliriz. Bu memleket 1562’de Protestanlığı kabul ederek “Anglikanizm” adı ile ayrı bir kilise kurmuştur; nazariye itibariyle bunun başkanı kraldır.Üçüncü usul hürriyet usulü dediğimiz şekildir ki bunda devlet ve din kurumları tamamen ayrılmıştır. Buna hürriyet usulü adı verilmiştir. Çünkü hürriyetin emrettiği ve yeni hukuk kaideleriyle uyuşabilen insanların hakkını tam bir surette tanıyan sistem budur ve başta Birleşik Amerika, Fransa, Belçika bulunmak üzere medeniyet yolunda en önde ilerleyen devletlerin sistemi de budur.Bu sistem insan hakkını tam bir surette tanıyan sistemdir, çünkü demokrasi usulü ile idare edilip de içinde muhtelif dinlere salik millet efradı bulunan bir memlekette ne millet meclisi ne de hükümet bu dinlerden herhangi birinin diğerine üstün olduğunu söyleyebilir. Herkes kendi içinin, vicdanının emrettiği dinin doğruluğuna kanidir veyahut yine isteyen hiçbir din ile bağlı bulunmamak hakkına, hürriyetine maliktir. Bu saha insanın öteden beri mücadelesine işaret ettiğimiz vicdan hürriyeti sahasıdır. Bugünkü devletin artık bu sahada yapacağı şey, içinde bulunan haklara sadece hürmetten ibarettir.Sistemini misal olarak aldığımız ve incelediğimiz inkılapçı Fransa’da bile bu hakikatler hep tekrar edildiği halde bugünkü hale geliş pek kolay olmamıştır. Üçüncü Cumhuriyet’e girildikten sonra her şey laikliğe doğru yürüdüğü halde memleket daha uzun seneler -hukuk bakımı durumundan- din ve devlet işlerinin ayrılığına kavuşamamış, bu hadise ancak 1905 kanunu ile temin olunmuştur.
15 Hoca tarafsızlığı: Eğitimde tarafsızlık, ancak hocanın laik olmasıyla temin edilebilir. Okul papazın veyahut din cemiyetlerine mensup herhangi bir şahsın elinde bulunursa burada tarafsız bir öğreti yapılamaması tabiidir. Adalet ve politik kuvvet diyeceğimiz idare kudreti mekteplerden de evvel dinin elinden…devamı15
Hoca tarafsızlığı: Eğitimde tarafsızlık, ancak hocanın laik olmasıyla temin edilebilir. Okul papazın veyahut din cemiyetlerine mensup herhangi bir şahsın elinde bulunursa burada tarafsız bir öğreti yapılamaması tabiidir. Adalet ve politik kuvvet diyeceğimiz idare kudreti mekteplerden de evvel dinin elinden çıkmıştır. Fakat din adamlarının en ısrar ile ve en uzun zaman tutunduğu yer “mektep” olmuştur. Eğitimin devlet tarafından yapılması bir millî vazife olarak kabul edildiği andan itibaren devlet bu vazifeyi bütün arazisi üstünde yapmaya, yani bir taraftan teşkilat icrasına ve diğer taraftan da hem parasız, hem de müsavi şartlar altında ve herkesin düşüncelerine riayet ederek çocukları okutmaya mecburdur. Devletin kendisi gibi mektebi de ancak laik olabileceği de bu işin laik adamlar tarafından yapılması zorunludur.Avrupa’da bu yolda ilk adımı atan memleket Hollanda’dır. Bu küçük devlet daha 1806 senesinde din tahsilini mekteplerden almış ve mektep dışında din adamlarına vermiştir. Avusturya, İsviçre, Belçika, Birleşik Amerika, İtalya bu prensibi sırasıyla kabul etmişlerdir.Fransa’nın bu noktada biraz geri kalmış olduğu söylenebilir. Bunun tarihi sebepleri vardır: Yukarıda da işaret ettiğim gibi Fransa’da büyük inkılaptan evvel “kongregasyon” adı verilen ve bütün hayatlarını din için nezr eden üyelerden kurulu birtakım cemiyetler vardı. Hükümet bu, hem sayısı hem de zenginlik itibariyle kuvvetli çok ve inkılaptan sonra da yine krallık tarafından korunan cemiyetleri ancak 1904 senesinde sıkı bir kontrol altına alabilmiş, sayıları azaltmıştır. Bu cemiyetlere bağlı olan üyelerin çoğu mekteplerde hoca idiler. Bunlarla Jules Ferr kadar Edgard Quinet de uğraşmıştır. Mektepler laik esaslar dahilinde kurulunca bunların da vazifelerine son verildi.Edgard Quinet yazılarında dedi ki: “Eğer Fransa din ile hürriyeti bir arada yaşatmak istiyorsa, bu zor işle başa çıkmak için başvurulacak tek bir çare vardır: Din ve devletin ayrılması. Eğer Katoliklik cumhuriyet hayatına karışacak olursa bu hayatı bozacaktır. Katoliklik imparatorluk zamanında bu rejimin şanına uydu. Burbonlar avdet edince (dönünce) onların Allah’a dayanan haklarını tekrar söyledi; Lui Filibin anayasasında yer almaya çalıştı; 1849 cumhuriyet hukukuna karıştı. Bir gün sosyalistlerle anlaşamayacağını kim temin edebilir? Devlet onun karşısında daima toplu ve kuvvetli kalmalıdır. Birbirleriyle dahi çarpışan ruhbana eğitim işini nasıl verebiliriz? Böyle olursa memlekette bir millet değil, birtakım tarikatlara katılmış adamlar olacaktır. Sivil hoca ile papaz bir mektepte beraber nasıl çalışır? Sivil hoca kiliseye girince nızı, papaz mektebe girince esareti götürecektir. O halde yapılacak şey nedir? Onları ayırmak! Laik cemiyet vatandaşların birbirlerine karşı olan sevgilerine dayanır. Bu bütün itikatların ve fikirlerin, bütün tarikatların aynı milletin sinesi içinde sulh yoluyla anlaşmasıdır. Sivil hocanın muhtelif dine ve itikada bağlı çocuklara söyleyeceği ve onların kafasında yaşatacağı fikir şudur: "Siz aynı Allah'ın ve aynı vatanın çocuklarısınız!.." İşte laik mektep sulh ve sükunu ve kardeşliği bu suretle koruyacaktır.Buisson der ki: "Laik hocaların nezri yoktur. Onlar meşru çalışmalarıyla, aile hayatından, zevklerinden, ferahlarından, acılarından ve menfaatlerinden serbest vatandaş ve insan istiklalinden vazgeçmeyi hiç kimseye vaat etmemişlerdir ve bunun içindir ki onları benimsemek lazımdır."Jules Ferry eğitim bakanı iken mektebe din dersi vermek için bile papaz giremeyeceğini söylerdi. Fakat buna karşılık hiçbir mektepte dini itikatlara hakaret edilmeyecektir; buna aykırı hareket edecek olan sivil hoca en ağır cezaya çarpılacaktı. Jules Ferry'nin bu hocalara tavsiyesi şu idi: Öğrencilerinize bir kaideden bahsedeceğiniz, herhangi bir atasözü söyleyeceğiniz vakit, söyleyeceğinizden hatta tek bir namuslu adamın incineceğini, tek bir aile babasının memnun kalmayacağını aklınıza getirmiş olursanız ve eğer böyle bir adam tanıyorsanız, sözünüzden vazgeçiniz, o sözü söylemeyiniz, eğer tanımıyorsanız söyleyeceğinizi kuvvetle söyleyiniz!"Mekteplerde din dersleri okutmak münakaşası üzerinde fazla durmadan verebileceğimiz pek kısa bilgi bundan ibarettir. Şunu da ilave etmek lazımdır ki bu hususta muhtelif yerlerde tatbik edilen kaideler birbirinden aykırıdır. Birçok yerlerde devlet mektepleri, eskiden kalan usule göre din öğretimine devam etmişlerdir. Fakat bu iş için zaman ile muhtelif kararlar verilmiş ve ailenin arzularına uyulmuştur: Yunanistan'da umumi mektepler Yunan kilisesine bağlıdır. Fakat isteyenler çocuklarına kendi masraflarıyla başka bir din öğretebilirler.İsveç ve Norveç'te devlet mektepleri resmi kiliseye bağlıdır. Din öğretiminde mecburiyet yoktur.Avusturya'da her umumi mektep din tefriki olmaksızın her çocuğa açıktır. Tedris her dinin papazları tarafından yapılır.İtalya'da umumi mektepler bitaraftır; din dersi zorunlu değildir. Bu dersi de sivil öğretmen okutur. İmtihanı yoktur.Hollanda'da yalnız umumi mektepler değil, devlet parasından yardım görenler de mecburi olarak tarafsızdırlar.İngiltere'de bazı şartlar dahilinde her mektebe devletçe yardım edilebilir ve bu yardımlar asla din öğretimine sarf olunamaz (İskoçya'da ve İrlanda'da böyledir). Hiçbir çocuk din ve iman meselesinden dolayı bir mektebe kayıt ve kabul hakkından mahrum edilemez ve din öğretimine katılmaya mecbur tutulamaz.Birleşik Amerika'da mektepler tarafsızdır. Konfederasyona dahil devletlerin çoğunun anayasaları, din okutan hususi mekteplerin resmi yardım göremeyeceklerini açıkça beyan etmiştir.İsviçre'de 1874 anayasası umumi mekteplere her çocuğun, hangi dine mensup olursa olsun, vicdan ve iman serbestisi zedelenmeden gelebileceğini beyan etmektedir.Kanada'da mertebi belediyeler gibi teşkil ederler. Fakat bir azınlık bu mektebin şartlarından memnun değil ise başka mektep açabilir ve resmi yardımdan kendi hissesine düşen kısmı alır.Macaristan'da çeşitli din cemaatlerinin din mektepleri vardır. Mahalli resmi yardımlar bunlar arasında adaletli bir surette taksim olunur. Böyle bir mektep olmayan yerde komünler tarafsız bir mektep açmaya mecburdurlar.Prusya'da ilk mektepler, dini ne olursa olsun bütün çocuklara açıktı. Bavyera'da da böyleydi ve aynı dine mensup çocuklara ayrıca din dersleri okutulurdu.Eski Rusya'da, şehir mektepleri muhtelif dinlere mensup çocukları kabul ederdi ve din dersi yalnız Ortodoks olanlara verilirdi. Devletin kurduğu köy mektepleri de böyle idi; fakat bunların yanında Ortodoks papazları ile muhtelif cemaatler (Luteryen, Baltık eyaletleri, Müslümanlar) tarafından idare edilen din mektepleri de vardı.Belçika bu meselenin, devlet yardımı bakımından, en çok münakaşa edildiği memlekettir. Orada ilk mektep 1879 kanunuyla laikleştirilmiş, fakat papaz nüfuzundan tamamiyle kurtarılamamış, nihayet bu mekteplerin bakımı komünlere bırakılmıştır. Eğer komün kendi mektebinde din tahsili vermek istemezse, ancak mektep çağında çocukları olan yirmi aile bir araya gelerek hususi bir mektep açılmasını isterlerse orada din dersi de okutabilmek üzere böyle hususi bir mektep de açılması lazım gelir, fakat bu sayının muhafaza edilmesi şarttır, devlet yardımları umumi ve hususi mektepler arasında bölüştürülür.
14 Devletin açtığı mektep bütün dinlere mensup olan veya hiçbir dine mensup olmayanların bütün çocukları, gelmek istemeyenlere zor kullanarak, içine alır ve her çocuğu içine zorla aldığı içindir ki onu din merasimine tabi tutamaz; kendisine din vazifeleri öğretemez. Çocuklarına istedikleri…devamı14
Devletin açtığı mektep bütün dinlere mensup olan veya hiçbir dine mensup olmayanların bütün çocukları, gelmek istemeyenlere zor kullanarak, içine alır ve her çocuğu içine zorla aldığı içindir ki onu din merasimine tabi tutamaz; kendisine din vazifeleri öğretemez. Çocuklarına istedikleri dini öğretmek veyahut hiçbir din öğretmemek ana ve babalarının en kıymetli bir hakkıdır. Bunun içindir ki devlet mekteplerine "Ecole neutre-bitaraf mektep" ve böyle bir mektebin usulüne de "neutralité scolaire-mektep bitaraflığı" denir.Bu bitaraflık üçe ayrılır:1- Mektep bitaraflığı2- Tahsil bitaraflığı3- Hoca bitaraflığıOkul tarafsızlığı: Bu bitaraflık, mektebe her dine mensup olan veya hiçbir dini bulunmayan çocukların girebilmesiyle kendini gösterir. Böyle bir okulda din dersi yoktur; fakat öğretim şekli o surette düzenlenmiştir ki ana ve babalar çocuklarına herhangi bir din kuralını öğretmek isterlerse bunun için kendilerine her türlü fırsat ve imkân verilir; bu onların çok mukaddes bir hakkıdır; hiçbir din öğretmemek hakları olduğu gibi. Fransa'da ilk ve ortaokullar perşembe günleri de tatildir. Bunun sebebi çocukların bugün arzu ettikleri başka yere gidip din tahsili yapmalarıdır; çünkü onların hususi mekteplerde veya ana-babalarının evlerinde dini tahsil görmeleri yasak değildir. Devlet dini sadece kendi mektebinde okutmayacak, tamamen öğretiye dayalı olan bu sahada zaten bir karar alınmasına yetkisi olmadığı için, tarafsız kalacaktır; fakat özel okullarda din tahsiline karışmayacaktır.Öğretim tarafsızlığı: Bu öğrenimin, herhangi bir din doktrinine asla zorunlaştırılmadan gösterilmeden verilmesidir. Bu öğretide din bahsi ve hatta din bölümü yoktur. Bu konu üzerinde en büyük zorluk ahlak öğretiminden ileri gelmiştir. Bu öğreti birçok zihinlerde dine ve imana sıkı surette bağlı sayılır, daha doğrusu böyle sayılır. Bu benimseme zannedildiği gibi doğru değildir. Fransa'da mekteplerin laikliği hakkındaki kanunlar yapılırken Nazır Jules Ferry'nin ve ilk tahsil umum müdürü Buisson'un tesir ve etkisiyle şu fikirler üstünde durulmuştur: Devlet sıkı bir surette tarafsızlığı korur, ahlak öğretimi bir fikircilik işidir. Hocanın Allah'ın tabiatı ve yapısı hakkında ders vermek gibi bir zorunluluğu yoktur. Onun herkese, ayırt etmeksizin vereceği ders şu iki noktada toplanır: Evvela, çocuklara Allah'ın adını hafife almamayı öğretir. Bu adı çocukların kafasında büyük ve tam bir mevcudiyetin sebebine bağlar ve bunu yaparken karşısındakilere bir hürmet ve yükseklik hissi verir. Çocuklardan her birini böyle bir düşünceye alıştırır, kendi düşüncesi başka türlü olsa dahi. Sonrada birçok dinlerin buyruklarına bakmayarak çocuğa Allah'a karşı borçlu olduğu hürmetin kendi vicdanının ve aklının gösterdiği surette yapılması icabettiğini anlatır. Diğer bir ifade ile devlet mektebinde ahlak dersi çocuğa hak fikrini, sosyal vazifeyi, şahsın haysiyet ve şerefini, tabii kanunları öğretecek, kendi kaderini istediği gibi, yani serbestçe kurması lazım geldiğini ve sonra da aklına koyduğu güzel bir hedefe varmasını anlatacaktır. Şahsi sorumluluk ve ahlakın esasıdır; tesanüt yani el ele vermek bu sorumluluğu tamamlayacaktır. Bu suretle verilecek olan ahlak dersi milleti dinli ve dinsiz diye asla ikiye bölmeyecek, memleket vatandaşları birbirinin kardeşi, tek bir millet olacaktır. Cumhuriyetçi bir öğretinin ilk vazifesi İnsan Hakları Beyannamesi'nde yazılı prensiplerin -ki bunların başında kişisel hürriyet prensibi gelir- kayıtsız ve şartsız tatbikidir. Bir demokrasi de eğitim demek fertlere daha çocuklarından başlayarak bütün vatandaş hürriyetlerini öğretmek demektir ki bunu da aslında ancak bir devlet yapabilir.Din tahsili hususunda Cumhuriyet hususi mekteplere tam bir serbesti bırakmıştır. Karşı çıkanlar derler ki: Bir baba ki oğlunu özel bir okula gönderecek kudrete malik değildir, mutlaka kendi fikrine ve dinine uymayan bir devlet okuluna mı başvurmalıdır? Buna cevaben denebilir ki o halde devlet her din ve fikir yapısı sahipleri için ayrı ayrı mektepler mi açmalıdır? Buna maddeten imkan yoktur. Hem bu kadar mühim bir şeydir ki köy teşkilatı idarelerine (komün) bırakılamaz. Bir memlekette denemez ki, filan komün isterse mektebinde din öğretsin ve isterse öğrettirmesin. Millet efradını yetiştirecek olan ilk eğitim bu fertler arasında daha çocuklukta fikir ayrılığı yaratmamalıdır. Yani mesele komün meselesi değil, devlet meselesidir, memleket meselesidir. Devlet ancak bir tip mektep yapar. Ve bu mektep tarafsız olur. Dincilik devlet mektebinin dışında kalacağı gibi, hükümetçilik de devlet mektebinin dışında kalacaktır.Burbonların iktidara gelmesinden sonra da laikler arasında bu yoldaki tartışmalar çok uzun sürmüştür. Çünkü laiklerden bir kısmı da dini ahlakı daima karıştırarak Anglikan yani serbest Fransız kilisesinin "papa umdelerine bağlı olmayarak" ve ileri Hristiyanlık namıyla Allah'a ve Peygamber İsa'ya hürmet lüzumunu mekteplerde telkin etmesi muvafık olacağını, bazıları da hiç olmazsa tanrı inancı hakkında bilgi verilmesinde fayda bulunacağını kabul etmişlerdir. Bu memleketin laiklik tarihi bu yoldaki çarpışmaların yüz elli seneden beri sürdüğünü bize göstermektedir. Hak nihayet bu konuda büsbütün serbest düşünenler tarafında kalmıştır ve doğrusu da budur. Bugün Fransa'da devlet mekteplerinde din dersi olmadığı gibi (ahlak dersi) namı altında yalnız sosyal ve umumi kaideler yani üzerinde herkesin anlaştığı birtakım prensipler öğretilmektedir.Bir yazar bu bahiste der ki: Laik fikre sahip olanların aralarında mevcut bazı düşünce ayrılıklarına rağmen, bunların birleştiği bir menfi program, bir de müspet ideal vardır. Menfi program "antiklerikalizm"dir ki bunu biz yukarıda da söylediğim gibi, pekala "yobazlık" diye dilimize çevirebiliriz. Bu daha ziyade politik bir vasıf taşır: Hükümet her ne zaman ki papazları tutar gibi görünmüş ise bundan büyük sıkıntılar ve sonunda hoşnutsuzluklar olmuştur. Müspet ideal de şudur: Laikler her insan için tabii bir ahlakın lüzumuna ve bu ahlakın mevcut olduğuna inanmaktadırlar. Bu ahlakın öğrettiği şeyler: İnsanlığa ve insan şahsına hürmet; bilgiye "yani ilim ve fene" ve bilgi sayesinde elde edilen şeylere muhabbet; insanlığın ilerleyişine itimat ve buna şahsen çalışmak. İşte bu muhabbettir ki vatan muhabbetini kuvvetlendirecektir. dinciliğin ve devletçiliğin üstünde bir de "vatancılık" vardır. Özgürlük eşitlik ve kardeşlik kelimeleriyle özetlenen bu vatancılık devlet mektebinde okutulacak ahlak dersinin esası olacaktır. Bu bir laik iman'dır ki, devlet tarafsızlığını bununla koruyacaktır.Hayatta, her zaman olduğu gibi, zayıf ve kuvvetli dindarlar daima olacaktır; amme intizamının muhafazası için dini lüzumlu görenler daima bulunacaktır; fakat bütün bir tarih boyu bize gösteriyor ki bu iddiadaki hakikat payı -hele zamanımız için- kuvvetli değildir. Bugün okumuş olanların çoğu bilgi yani "ilim ve fen" fikri ile ananevi iman lüzumunu birleştirmeye çalışmaktadır. Zamanımızın büyük icatları, artık vaktile olduğu gibi, sıkı dindarların koyu taassubu ile karşılaşmamaktadır. Son hadiseler ve özellikle dünya savaşları laikliğin, yobazlar tarafından iddia olunduğu gibi, vatan muhabbetini ve millet birliğini gevşetmediğini göstermiştir tam aksine.
13 Devlet, bir reşidin dinini tam bir serbestlikle seçebilmesini sağlayacak, vicdanını her türlü baskıdan uzak tutmak için elinden gelen gayreti kullanacaktır. Dinî ödevlerini yerine getirebilmesi için kolaylık gösterecek, yardım dahi yapacaktır. Onu denetlemek, yardım keyfiyetinden ileri geçmeyecektir. Başka türlü yorumlanamaz.…devamı13
Devlet, bir reşidin dinini tam bir serbestlikle seçebilmesini sağlayacak, vicdanını her türlü baskıdan uzak tutmak için elinden gelen gayreti kullanacaktır. Dinî ödevlerini yerine getirebilmesi için kolaylık gösterecek, yardım dahi yapacaktır. Onu denetlemek, yardım keyfiyetinden ileri geçmeyecektir. Başka türlü yorumlanamaz. Kişi, şu veya bu dini seçtiğinden veya hiçbirine inanmadığından dolayı kınanamayacaktır. Dinlerin olduğu kadar, dinsizin inancına da saygı gösterilmesi gerekir. Ve devlet dinin, her şeyden önce bir iman kurumu olduğunu göz önünde tutarak başka yollara dökülmesine katiyen müsaade etmeyecek, kamunun bir iman kurumu olarak, yukarıdaki şartlar altında korunmasını temin edecektir. Bu hususta din tercihine asla ve asla yanaşmayacaktır.Atatürk vicdan hürriyetine, zamanın anlayış çerçevesinin zorladığı mucip sebebiyle beraber şöyle işaret ediyor:"Tebaası arasında türlü dinlere mensup unsurlar bulunan ve her din mensubu hakkında adil ve tarafsız muamelede bulunmaya ve mahkemelerinde tebaası ve yabancılar hakkında fark gözetmeksizin adaleti tatbikle mükellef bulunan bir hükümet, fikir ve vicdan hürriyetine saygı göstermeye mecburdur." (1)Dinin, devlet içindeki yerini böylece tespit ettikten sonra Atatürk, devlet idaresini ve toplumsal münasebetlerin düzenlenmesini bilime bırakıyor. Böylece doğuşunda -zamanla yerini bilime bırakmak eğilimiyle- iktisap ettiği toplumsal münasebetleri nizamlama görevinden dinimiz tecrit edilmiş oluyordu.Atatürk bu konuda şöyle diyor: "Dünyada her şey için maddiyat için, maneviyat için, hayat için, muvaffakiyet için en hakiki mürşit ilimdir, fendir. İlmin ve fennin dışında mürşit aramak gaflettir, cehalettir, dalalettir. Yalnız ilmin ve fennin yaşadığımız her dakikadaki safhalarının tekamülünü idrak etmek ve ilerlemelerini zamanla takip eylemek şarttır. Bir akıl ve sene evvelki düsturları, şu kadar bin sene sonra bugün tatbike kalkışmak, ilmin ve fennin içinde bulunmak, elbette, değildir."(1)Bu cümlelerle çok güzel ileri sürüldüğü gibi, daima değişen, bünyesine yeni kurumlar alarak gelişen toplum, değişmez veya değiştirilemez hale sokulan yasalarla, kurallarla düzenlenmez. Yeni kurumlar o dar yasalar içinde barınamaz ve ortaya konurken, zaman icabı, bu yeni kurumları göz önüne almaktan mahrum olan, eski, dar düşünüş çerçevesinde görülemezler. Yeni kurumlar, düzenlenebilmeleri için, aklın mantığın süzgecinden geçmiş, toplumun zorladığı mucip sebeplere dayanan yepyeni yasalar isterler.İşte bunun içindir ki, ilahi olan ilahi olduğu için değiştirilemeyeceği ileri sürülen ve taassup sahipleri tarafından katılaştırılan dini yasa ve kurallar, durmadan değişen topluma ayak uyduramamakta, gayelerinden uzaklaşmaktadırlar.Zaten, tarih boyunca kaydedilen çeşitli dinlerin gelişinin birinci derecedeki sebebi, dini yasaların ilahi oluşlarına dayanılarak dondurulması ve kalıplaştırılması değil midir? Dikkat edilirse, dinler daima eskisine tepki olarak doğmuş ve umumiyetle biribirlerinin harabeleri üzerine kurulmuşlardır. Yeni gelen, topluma devrimler getirmiş, eskisi ise, gün geçtikçe -yukarıdaki sebeplerden dolayı- doğuşundaki amaçlardan uzaklaşarak, kısmi de olsa bir zafiyete uğramıştır. Yalnız, dini yasaların -önce de dediğimiz gibi- bu karakteri kazanmalarında, din adamlarının, ulemanın, ihtiras sahibi siyasi liderlerin büyük rolleri olmuştur. En büyük suç bunlardadır. Onları destekleyen taassup sahiplerinin fonksiyonları da inkâr edilemez gerçektir.Dünyaya çok kere hâkim olan koyu muhafazakârlar, gelenekçiler bulundukça -ki bunların tasfiyesine imkân yoktur- yeryüzü nice kanlı devrimler görecektir. Gerçek şudur ki, geçmişe hayran olunamaz, ancak devri içinde takdir edilir. Devri içinde ise, bir ders konusu olmaktan ileri geçemez. Aksi halde toplum ya mürtecidir veya yerinde sayıyor demektir....Yukarıda bir ara, devrimlerimizin gelişini, bazı dar görüşlülerin dine tepki şeklinde gördüklerini kaydetmiştik. Atatürk'ün sağlığında, "kraldan ziyade kral taraftarı" kabili, ondan olanlar, ölümünden sora birdenbire değişiverdiler. Atatürk dehasının, birinci derecedeki başarılılık niteliği ve sebebi olan zaman kavramını unuttular. Hatta, hiç umulmayan çevreler,"Gençlik dinsiz yetişiyor" parolasını ağızlarına sakız yaptılar. Zamanımız teşebbüslerinin şubatta yapılan meyve aşısı gibi tutmayacağına, tutmadığı gibi, zavallı yabaniyi de mahvedeceğine inandığımız için, yukarıdaki düşüncenin bayraktarlarını destekleyemeyeceğiz.Unutulmamalıdır ki, ortada iki nesil vardır: Biri, gayelerinden uzaklaşmış veya uzaklaştırılmış bir dini atmosferi hazmetmiş kimselerin çokça bulunduğu eski nesil; diğeri, bâtıla bulunmamış, kafaları gerçeklere açık nesil. Bir kısım eskiler yeter derecede zehirlenmişlerdir. Yenileri kurtarmak gerek. Bunun için de, dinde yapılan devrimle beraber, eski yobazların yenilere zehirlerini akıtmasını önlemek lazım. Çare, aralarında derin bir uçurum açmaktır. Bölgeyi bütün dini öğretimleri bir zaman için durdurmak ve büyük bir titizlikle dini devlet denetimi altına almak gerekmektedir. Atatürk buna iman etmişti. Ve böyle yaptı.Duyuş ve düşünüşleri hatalı bir anne düşünün. Bir yavrusu vardır, yeni meydana gelmiş. İşte, bu yavruyu ona vermek, harcamakla bir olduğu kadar, ondan ayırarak temiz ellerde yetiştirmek; topluma iyi bir insan armağan etmek olacaktır.Atatürk bu temiz eli bulmak için, aradan yılların geçmesini zaruri görüyordu. Şifasız zehirlinin ömrünü tamamlaması şarttı. Yeni eller, yeni nesilleri, yeni şartlarla yetiştirmeliydi.O, şöyle diyor: "Milletin hummalı inkılap hamleleri esnasında sinmeye mecbur kalan eski kanun hükümleri, eski hukuk erbabı, himmet erbabının nüfuz ve ateşi yavaşlamaya başlar başlamaz derhal canlanarak inkılap esaslarını, onun samimi taraftarlarını ve onların aziz ideallerini mahkum etmek için fırsat beklerler."(1)Biz Türk gençleri bu ebedi kıymet taşıyan öğütlerle birlikte, başarabilmenin sırrı olan zamanı unutmayalım ve ölümsüz Atatürk'ün yolundan ayrılmayalım.
12 Acaba taassubun kökleri ve kaynakları nelerdir? Şimdi kısaca bunu görelim:1- Önce taassubun bir deyimle insanın metafizik yahut ontolojik yapısıyla ilgili olduğunu söyleyebiliriz. Yaradılışı, varlık yapısı bakımından insan sonlu, sınırlı bir varlık. Görüş, duyuş ve düşünüş açısı ne kadar geniş…devamı12
Acaba taassubun kökleri ve kaynakları nelerdir? Şimdi kısaca bunu görelim:1- Önce taassubun bir deyimle insanın metafizik yahut ontolojik yapısıyla ilgili olduğunu söyleyebiliriz. Yaradılışı, varlık yapısı bakımından insan sonlu, sınırlı bir varlık. Görüş, duyuş ve düşünüş açısı ne kadar geniş olursa olsun sonludur. Bu açıyı belirleyen amiller arasında insanın beden ve ruh yapısını, mizaç ve karakterini, aldığı eğitimi, içinde yetiştiği tarihi, coğrafi, sosyal çevreyi, konuştuğu dili, beslendiği kültür geleneğini saymak mümkün. Bütün bunlar ona belli bir düşünme formu, sınırlı bir dünya görüşü, kendine göre bir hayat anlayışı kazandırır. İnsan zamanla kişiliğinin sınırlarını çok daha genişletebilir, ama çevre dünyasıyla kendi varlık yapısının kadrosunu büsbütün kırıp atamaz: Görüş açısı, düşünce ufku ne de olsa sınırlı kalır. İşte insanı taassuba götüren amillerin başında bu ontolojik sınırlılık gelir.Başka bir deyimle, taassup dar görüşlülüğe, dar duyuşluluğa dayanır. Ancak taassubun doğrudan doğruya sebebi dar görüşlü olmak değil (çünkü öyle olmamak elde değildir), bu dar görüşlülüğün farkında olmamak, bundan ötürü kendi görüşünü, duyuşunu, düşünüşünü hakikatin mutlak ifadesi sanmaktır. İşte bu noktada insanın egocentrisme denilen kökel bir öz-çizgisine dokunmuş oluyoruz. Kabaca egocentrisme insanın kendisini her şeyin merkezi sanmasıdır; onun için insan her şeyi kendi açısından görür, her şeyi kendi görüşüne göre değerlendirir.Bu bakımdan insan kendi dışına çıkamayan, kendi kendinden kurtulamayan bir varlıktır. Duygularında, düşüncelerinde, hatta zevklerinde kendi biricikliğine, kendi yanılmazlığına güvenmesi de bundandır. Bundan ötürü aslında sonlu, sınırlı, göreli (relatif) olan duygu ve düşüncelerini genelleştirmek, mutlaklaştırmak yönsemesini gösterir. Taassup bu yönsemenin (temayülün) katılaşmış şekli diye de tarif edilebilir. Aslında hepimiz gerek günlük hayatımızda, gerekse genel hayat anlayışımızda az çok dar görüşlüyüzdür. Tabii egocentrisme'imiz yanında, yaşama kaygı ve tempomuzun hiçbir fikri sonuna kadar düşünmemize, hiçbir inancı sonuna kadar derinleştirmemize imkân bırakmaması busınırlılığımızı büsbütün artırır. Onun için çoğusu başkaları üzerindeki düşünce ve hükümlerimiz son derece üstünkörü ve tek-yanlı, olduğu gibi estetik duygularımız, ahlaki, dini, siyasi görüş ve inançlarımız derme-çatma, bir çok zevklerimiz, değer yargılarımız, fikirlerimiz kulaktan dolma, gelenek ve görenekten kapmadır. Durum böyle olduğu halde gene de kendi düşünce ve kanılarımıza mutlak bir değer tanımaktan, yeri gelince bu derme çatma düşünceleri, bu çoğu yarım, çoğu çürük fikir ve kanıları kutsal birer hakikatmiş gibi savunmaktan geri duramayız. Belliki bir ölçüde bunu tabii görmek gerek, ama "Benim dediğim doğrudur, benim inandığım hakikattir" diye tutturduğumuz gün taassubun ağına düşmüşüz demektir. Şu halde taassuba insanın egocentrique varlık yapısına dayanan, insanlığın kendi sınırlılığını görmemesinden kuvvet alan, kendini beğenmişliğiyle büsbütün katılaşan bir fikir ve inanç tekelciliği diyebiliriz.2- Taassubun ikinci kaynağını "hakikat"in özünde aramak gerekir. Özleri bakımından hakikatleri kabaca iki kısma ayırabiliriz: 1. Teorik hakikatler, 2. Pratik hakikatler. Bu iki grup hakikat arasında sadece bir kesinlik, genellik, geçerlik farkı değil, bir öz farkı vardır. Teorik hakikatler olanı olduğu gibi dile getiren hakikatlerdir; bütün bilimsel hakikatler bu türdendir. Bunlar büyük ölçüde objektif ve evrenseldirler; üstelik ya akılla ispat, ya da denemeyle tahkik edilebilirler; mutlak bir kesinlik kazandıkları, yahut bir kanunla ifade edilebildikleri an herkes için geçerlik kazanmış olurlar.Taassubun başlangıçta bir fikir ve inanç tekelciliği olduğunu söylemiştik. Taassubun daha çok sübjektif bir temele dayanan pratik hakikatler alanında kendini göstermesinden daha tabii bir şey olamaz. Ancak sübjektiflik bakımından başta dinin geleceği de besbellidir, çünkü din inanç dediğimiz büsbütün sübjektif bir duygu unsuruna dayanır. İnanç ne elle tutulur, ne akli ne de objektif hiçbir temeli olmayan sübjektif bir akittir. Ancak aklın ve deneyimin ulaşamadığı şeylerde inançtan bahsedilebilir. Gözle görülen, elle tutulan, akılla ispat, deneyle tahkik edilebilen şeylerde inanca lüzum kalmaz. Hele dinlerin asıl temelini aklı ve deneyimi aşan, insan ve tabiat üstü gizli bir kuvvete inanma teşkil ettiğine göre, dini inanç inançların belki en salt, en katıksız formudur. İnanç akli bir akit de değildir; sevgi, güven, saygı gibi bir duygu aktidir. Aklımızla değil, kalbimizle inanırız, onun için özellikle dini inanç akıl işi değil, kalp işi, vicdan işidir.
Salt inanca dayanmak bakımından taassuba en elverişli alanın din alanı olacağı meydandadır. Ama genel olarak taassubun doğup gelişmesine yol açan şey, bir bireyin, bir toplumun kendi kişisel yaşantılarının eseri olan bir inancı yahut inançlar hevengini herkes için geçerli olan zaruri, evrensel, değişmez, mutlak bir hakikat yahut hakikatler sistemi diye görmesidir. Taassubun ikinci kökünü pratik hakikatlerin bu subjektif özünde aramak gerekir demiştik. Gerçi her yaşantının, her subjektif duygunun, kanının, görüşün, inancın taassuba yol açması şart değildir, ama inancın özünde kendi dışına taşmak, başkalarının da kendini kabul ettirmek yönsemesi olduğu söylenebilir. İnancın objektif bir dayanağı olmadığı için, o bu eksikliğin kendini paylaşanların çokluğuyla gidermeye çalışır. Başka bir deyimle, inancın niceliğe (kemiyet) karşı büyük bir zaafı vardır, çünkü bir inanç ne kadar çok kimse tarafından paylaşılırsa o derece objektif geçerlik kazanır, daha doğrusu kazandığı sanılır. Pratik hakikatlerin hakikat ayracı (miyar) sayıdır. Onun için her ahlaki, siyasi, dini öğreti tabii olarak kendine taraftar toplamaya çalışır, ne kadar fazla taraftar bulursa o kadar kuvvetli olacağına inanır. Bunu tabii görmek lazımdır, ancak taassup doğrudan doğruya bundan değil, bir inanç sisteminin biriciklik iddiasına kalkmasından doğar. Taassup belli bir pratik hakikatler sistemine inanmak değil, kendi inancını mutlaka başkalarına da kabul ettirmeye çalışmak, etmeyenleri etmeye zorlamak, daha olmazsa gözdağı vermek, cezalandırmaktır. Bunu en iyi siyasi öğretilerle din sistemlerinin kuruluşunda görmek mümkündür. Önce bir önder çıkar, yeni bir öğreti getirir. Başta insanları bu öğretinin iyiliğine, doğruluğuna iknaya çalışır, onları aynı öğretiyi paylaşmaya çağırır. Bu öğretinin telkin çağıdır. Öğreti taraftar bulup da zamanla kuvvetlenmeye başladı mı, daha da cüretli, daha da saldırgan bir hal alır; hele bir kurum haline gelip politik gücü de ele geçirdi mi, taassup mekanizması kurulmuş demektir. Bunu totaliter denilen rejimlerle birçok dinlerin gelişmesinde sayısız örneklerle göstermek mümkündür. Burada bir Katolik kilisesinin Batı Ortaçağındaki durumunu hatırlamak bile bize yeter bir fikir verebilir.Görüldüğü gibi, hangi alanda olursa olsun taassup bir fikir, bir görüş, bir duyuş, bir inanç tekelciliğidir; bu bakımdan bireyin duyma ve düşünme hürriyetini inkâr eden, her türlü kafa ve vicdan hürriyetini baltalayan negatif bir kuvvettir. Bunu özellikle din alanında görüyoruz, çünkü din genel olarak yalnız pratik hakikatler alanında değil, üstelik teori alanındada hakikatin biricik habercisi olduğu iddiasındadır. Gerçekten de dinler pratik bazı öğüt ve buyrukların yanı başında insanlığa; dünyayla, tabiatla, insanla, kısacası varlığın bütünüyle ilgili teorik bazı hakikatler de sunarlar. Üstelik her din sistemi değişmez ve ebedi olduğuna inandığı, eğer varsa, kutsal yazılar da bu sistemi kuşaktan kuşağa aktardığı için, yeni yeni dünya görüşlerine tahammül edemez, onları bütün gücüyle yıkmadan kaldırmaya çalışır. Dini taassubun negatif etkilerini özellikle teori alanında görüyoruz. Bilindiği gibi, din, çoğulcu düşünce hürriyetinin eseri olan bilimsel gelişmeyi baltalamaya çalışmıştır. Din geleneğiyle bilimsel düşünüş arasındaki savaşın uzun ve kanlı tarihçesini bilmeyen yok gibidir.Din bugün Batı medeniyetinin köksaldığı bütün memleketlerde bir taassup aleti olmaktan çıkmışsa, bunu laiklik ilkesine borçluyuz. Gerçi bu memleketlerde de dinin, tolerans ruhuna iyice benimsediği söylenemez, ama elinde siyasi güç olmadıkça bu toleransızlığını söktüremez, asıl mühim olan da bu zaten. Laik ve rejim insanlara mutlak bir düşünme ve inanma hürriyeti tanımaktadır. İnsan düşünce ve inançlarını toplum düzenini sarsma yahut yıkma yolunda kullanmadıkça, istediği fikri benimsemekte, istediğine inanmakta tamamen hürdür. Laiklik ilkesiyle yalnız akıl değil, aynı zamanda vicdan da kölelik zincirlerini kırıp atmış oluyor. Bu bakımdan laikliğin din hayatının da serbestçe gelişip serpilmesine imkân verdiği inkâr edilemez bir hakikattir. Bunu bir türlü anlamak istemeyen mutaassıp ve yobazlar, vicdan hürriyetiyle birlikte herhalde dinin değil, siyasi gücün elden gittiğine, eskisi gibi kafa ve vicdanlara tasarruf edemediklerine hayıflanmaktadırlar. Bu bakımdan laiklik kimin gerçek dindar, kimin dindar kılığına bürünmüş sahtekâr olduğunu da ortaya çıkarmıştır. İçlerinde dine karşı gerçek bir çağrılım (vocation) duymayanlar, inançlarını kendi iç zenginlikleriyle beslemeyenler, düşünme ve inanma hürriyetiyle birlikte otoritelerinin çöküvereceğini, sahteliklerinin meydana çıkacağını fark ederek telaşa düşmüşlerdir. Bunların birçoklarında hâlâ "Ah bir fırsatını bulsak da şu yerebatası hürriyeti ellerinden geri alsak" der gibi sinsi bir bekleme hali vardır. Yalnız bunların unuttukları bir nokta vardır ki o da şudur: İnsanlığa mal olmuş biç bir manevi değer geri alınamaz. Düşünme ve inanma hürriyeti ise insanlığın bağlandığı değerlerin belki en kutsalıdır. Bu hürriyet binyıllar süren uzun ve çetin savaşlar sonunda kazanılmıştır. Bu savaşa oldukça geç katılan bir milletin çocukları olmak dolayısıyla onun insanlığa mal etmek için hiçbir fedakarlıktan kaçınmamış olanları şükranla anmak bizim için bir insanlık borcudur Bu arada bu hürriyeti sürükleyen mal etmekte en fazla emeği geçmiş olan Atatürk'e karşı Şükran borcumuz sonsuzdur.
11 LAİKLİK ve DİNİ TAASSUPBu küçük denememizde laiklik ve dini taassubun tarihçesini yapacak değiliz; sadece bu iki kavram arasındaki bağlantıya dokunmak, bu arada dini taassubun psikolojik ve metafizik kaynakları üzerinde durularak laiklikle pozitif bir dindarlık anlayışı arasında hiçbir zıtlık olmadığını,…devamı11
LAİKLİK ve DİNİ TAASSUPBu küçük denememizde laiklik ve dini taassubun tarihçesini yapacak değiliz; sadece bu iki kavram arasındaki bağlantıya dokunmak, bu arada dini taassubun psikolojik ve metafizik kaynakları üzerinde durularak laiklikle pozitif bir dindarlık anlayışı arasında hiçbir zıtlık olmadığını, tam tersine, laikliğin gerçek dindarlığın şartı olduğunu göstermek istiyoruz.Genel olarak din gayretkeşlerinin bilgisiz halk yığınlarına aşılamaya çalıştığı bir fikre göre, laiklik kılık değiştirmiş ve dinsizlik, hatta düpedüz din düşmanlığıdır. Oysa ki laiklik kavramıyla din arasında doğrudan doğruya bir bağlantı olmadığı besbellidir. Başka bir deyimle, laiklik ne dinsizliktir, ne de din düşmanlığı, çünkü dinsizlik de din düşmanlığı da doğrudan doğruya dine karşı negatif bir tavır takınmak demektir; laiklik dine karşı ne evetleyici ne de hayırlayıcı bir tavır takınır, bu bakımdan o nötre (tarafsız) bir kavramdır. Daha açıkçası laiklik dini değil, hukuki bir kavramdır. Onun için laiklikte esas dine karşı negatif bir tavır takınmak değil, hukuki bakımdan dini neutraliser etmek, başka bir deyimle, dinin elinden siyasi-hukuki gücü almaktır.Bilindiği gibi, teokratik toplum düzenlerinde din kurumu insanın teorik-pratik hemen bütün düşünce ve eylemlerini düzenlemek yetkisini elinde bulundurur. Böyle bir toplumda birey düşünme, inanma, bildiği gibi yaşama hürriyetinden büyük ölçüde yoksundur. Din kurumuna bireyin bütün düşünce ve eylemlerini dilediği gibi düzenlemek imkânını sağlayan güç ise siyasi-hukuki güçtür, çünkü bu güç olmadan kafaları ve vicdanları belli bir inançlar sistemi içine hapsetmek, doğru yoldan sapmaları önlemek, taşkınlıkları dizginlemek imkânsızdır. İşte laiklik din kurumunun elinden bu gücü almak demektir. Laiklik ilkesiyle din siyasi hukuki bir güç olmaktan çıkıyor, hukuk düzeni din kurumunun boyunduruğundan kurtulup bağımsızlığına kavuşuyor, böylece fert fikir ve vicdan hürriyetini kazanmış oluyor.Biraz ileride dini taassubun bazı psikolojik ve metafizik sebeplerine dokunacağız. Yalnız hemen şunu söyleyelim ki, insan ruhunun belkitabii bir yönsemesi (temayülü) olan taassubun serpilip gelişmesi, bütün toplum hayatına dal budak salması için «meydanı boş bulması» gerekir. Başka bir deyimle, siyasi-hukuki güç taassubun, özellikle dini taassubun onsuz-olunamaz bir aleti, bir yerleşme ve yayılma vasıtasıdır. Söz gelişi dini taassubun en aşırı, en korkunç ifadesi olan bir Engizisyon sisteminin böyle bir güç olmadan, arkasını böyle bir güce vermekten kurtulması ve yaşaması tasavvur olunamaz. Her türlü güç (iktidar) manen insanı soysuzlaştırır, hele siyasi güç bakımından en tehlikelisidir. Dinler de siyasi bakımdan güç kazandıkları ölçüde soysuzlaşmaya, yani asıl manevi ereklerini unutup "güç için güç" ilkesini gütmeye yüz tutarlar. Söz gelimi Batı'da Hristiyanlığın manevi çöküşü Konstantinus'un onu devlet dini olarak kabul etmesiyle başlamıştır denebilir.Laiklik ilkesinin toplum hayatında gerçeklik kazanması yüzyıllar süren bir fikir savaşı sonunda kazanılmış bir başarıdır. Şimdi biz burada bu savaşın tarihçesini yapacak değiliz. Yalnız laikliğin dini taassubun kafalar ve vicdanlar üzerindeki dayanılmaz baskısına karşı doğan bir tepkinin tabii bir sonucu olduğuna işaret edeceğiz. Yazımızın başında laiklikle dini taassup arasında bir bağlantı olduğunu söylemiştik. Bu bağın negatif olduğu besbelli; başka bir deyimle laiklikle dini taassup arasında bir düşmanlık bağı var. Mutaassıpların laikliği "din düşmanlığı" gibi göstermek istemeleri de bundandır. İki kavram arasındaki bağı daha iyi belirtmek için şöyle diyebiliriz: İkisi de birbirine taban tabana zıt bir "insan anlayışı"ndan kalkıyor. Laikliğin dayandığı insan anlayışına göre, insan, toplumca kabul edilmiş hukuk, ahlak, siyaset kurallarının dışında, düşünce ve inançlarına hiçbir şekilde sınır konulamaz hür bir varlıktır; insanın bütün değeri, şeref ve haysiyeti onun "hür bir yaratık" olmasına dayanır. Düşünme ve inanma hürriyeti akıllı, iradeli bir yaratık olan insanın öz belirlenimidir. Taassubun görüşüne göre ise, insan her bakımdan zavallı ve güçsüz, elinden tutulmaya, güdülmeye muhtaç, ikide bir sürçen, kollanmazsa yoldan çıkıveren bir yaratıktır. Onun için daima bir yol gösterepe, bir otoriteye ihtiyacı vardır. Tanrı bu otoriteyi peygamberine, peygamber de din kurumuna bırakmıştır. O halde bu kurumun her sözü Tanrı sözü, her emri Tanrı buyruğudur, insan ise bu söze kulak vermek, bu buyruğa boyun eğmekle sorumludur. Üstelik insanın bütün hayatını düzenlemek yetkisi sadece bu kuruma ait olmak gerekir, vs., vs... İki anlayış arasındaki farkları daha da geliştirmek, ayırıcaklarını (nüanslarını) iyice belirtmek mümkün, ama bu kadarı da bize iyi kötü bir fikir veriyor. Kısacası, laik düşünüş insana ne kadar çok hürriyet tanıyorsa, öteki tersine o kadar az tanıyor. Bundan konumumuzla ilgisi bakımından son derece önemli bir sonuç çıkarabiliriz: Laiklik hürriyet ilkesinden kalktığı için her türlü dini hayatın meşruluğunu tanıdığı halde, bağnazlık insana hiçbir hürriyet tanımıyor. Bunun pratik sonucunu toplum hayatında görmek kolay: Laiklik ilkesine bağlı hiçbir toplumda dini inanç ve tapınmaya el konmamıştır; tam tersine, laiklik dine biraz nefes almak, sertlik ve aşırılıklarını gidermek, yüzyılların yığdığı boş inanç kalıntılarından arınma, asıl manevî kaynaklarına dönmek, tarihî gelişmenin gerekimlerine ayak uydurmak, çeviklik ve esneklik kazanmak daha anlayışlı, daha hoşgörür olmak fırsatını kazandırmıştır.Görüldüğü gibi, laiklik dini dışarıda bırakmayan, ona karşı cephe almayan, sadece düşünme ve inanma hürriyetini her türlü dış baskıdan karşı çeşit zorlamadan koruyan bir hukuk düzeni. İnsanın hür kişiliğine karşı duyulan sonsuz bir saygının ifadesi olan laiklik aynı zamanda insan vicdanını da her türlü din otoritesinin, her türlü taassubun boyunduruğundan kurtarması, insana Tanrı’yla olan bağlantısını bildiği gibi dilediği gibi belirlemek hürriyetini bağışlaması bakımından, gerçek dindarlığa karşı duyulan bir saygının da ifadesidir. Bilindiği gibi, din insanın manevi kuruluşuyla ilgili birtakım inanç ve ameller sistemidir. Her türlü inanç da, adı üzerinde, kalbin veya vicdanın hür bir seçimine, onayına dayanır. Hiçbir fikir, hiçbir inanç insana zorla kabul ettirilemez, çünkü böyle bir şey fikrin ve inancın özüne aykırıdır. Gerçi bu ilkenin din hayatında gerçeklik kazanması laikliğin, dolayısıyla, fikir hürriyeti ilkesinin eseridir, ama laik hukuk düzeni kurulmadan da gerçek dindarlar, büyük mistikler, din uluları bu hakikati biliyorlardı. Laiklik bu hakikatin kanunlaşmasından, insan hayatına mal edilmesinden başka bir şey değildir. Gerçi laiklik ilkesinin toplumların hayatında gerçeklik kazanması insanlığın yeni sayılabilecek bir başarısıdır, ama dinler de aslında aynı ilkeden kalkmışlardır; onlar da başlangıçta birer davet, birer çağrı, insanlığa gönderilmiş birer sevgi mesajı karakteri taşırlar. Dinlerin bir fanatizm aleti haline gelmeleri daha çok toplum içindeki yerlerini sağlamlaştırdıktan sonra, yani siyasi-hukuki gücü ele geçirdikleri andan itibaren başlar.Genel olarak taassup bir fikir ve inanç tekelciliğidir; bu bakımdan bir kimsenin, bir okulun, bir zümrenin yahut bir kurumun kabul ettiği düşünce ve inançları başkalarına da aynen kabul ettirmek istemesi, olmazsa zorla kabul ettirmeye çalışması taassuptur. İnsan hayatının estetik, ahlak, din, siyaset gibi bütün manevi alanlarında bu tekellüfün çeşitli görünüşleriyle karşılaşırsınız, ancak bunlar arasında en çok göze çarpanın, en aşırı ve en tehlikesinin dini taassup olduğuna şüphe yoktur